تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَ لا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَکْبَرُوا لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِينَ (31) قالَ الَّذِينَ اسْتَکْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْناکُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَکُمْ بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (32) وَ قالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَکْفُرَ بِاللَّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ کَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کانُوا يَعْمَلُونَ (33) وَ ما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ (34) وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (35)
ترجمه
و گفتند آنها که کافر شدند هرگز نمى‌گرويم باين قرآن و نه بآنچه پيش از آن آمده است و اگر به بينى هنگاميکه ستمکاران بازداشته شدگانند نزد پروردگارشان برميگردانند بعضيشان بسوى بعضى سخن را ميگويند آنانکه زير دست شدند بآنها که بزرگى جستند اگر شما نبوديد هر آينه بوديم گروندگان
جلد 4 صفحه 364
گويند آنانکه بزرگى جستند بآنانکه زير دست شدند آيا ما بازداشتيم شما را از هدايت بعد از آنکه آمد شما را بلکه بوديد گناهکاران
و گويند آنها که زير دست شدند به آنها که بزرگى جستند بلکه بازداشت مکر شما در شب و روز هنگاميکه امر ميکرديد ما را که کافر شويم بخدا و قرار دهيم برايش همتايان و پنهان دارند پشيمانى را چون بينند عذاب را و ميگذاريم غلها را در گردنهاى آنها که کافر شدند آيا جزا داده ميشوند مگر آنچه را که بودند ميکردند
و نفرستاديم در هيچ آبادى بيم‌دهنده‌اى را مگر آنکه گفتند ثروتمندانش همانا ما بآنچه فرستاده شديد بآن کافرانيم
و گفتند ما بيشتريم از جهت اموال و اولاد و نيستيم ما عذاب شوندگان.
تفسير
کفّاريکه منکر مبدء و معاد بودند گفتند ما نه باين قرآن ايمان داريم و نه بساير کتب آسمانى و هرگز معتقد بآنها نخواهيم شد لذا خداوند شمه‌ئى از احوال آنها را در روز قيامت براى حبيب خود ذکر فرموده باين تقريب که اگر به بينى وقتى را که آن ستمکاران بخويش و خلق در کسب عقائد باطله و اظهار آن در پيشگاه الهى توقيف و بازداشت شوند و با يکديگر مجادله نمايند تعجّب ميکنى از آنکه چگونه يکديگر را تکذيب و کتب سماوى را تصديق ميکنند ضعفاء و زير دستان و اتباع برؤساء و اقوياء و بالادستان خود ميگويند اگر شما نبوديد ما به پيغمبران ايمان ميآورديم شما مانع از تصديق ما شديد و ما را از متابعت ايشان منصرف نموديد رؤساء جواب ميگويند اين چه سخنى است که شما ميگوئيد آيا ما شما را مانع شديم از قبول دين حقّ با آنکه وسائل هدايت شما از جانب خدا بارسال رسول و انزال کتاب و ارائه معجزات فراهم شده بود و آمده بود براى شما نه چنين است بلکه شما خودتان جنسا خبيث و مجرم و مايل بنافرمانى بوديد لذا تقليد پدرانتان را بر تبعيّت از انبياء ترجيح داديد زير دستان ميگويند نه چنين است بلکه شما شب و روز بمکر و حيله و اشتباه کارى باطل را بنظر ما حقّ و حقّ را باطل جلوه داديد و ما را آلت پيشرفت اغراقتان کرديد وقتى که بما ميگفتيد منکر خداى يگانه شويد و دست از عبادت بتها بر نداريد و هر دو دسته وقتى عذاب الهى را مشاهده نمايند پشيمانى خودشان را از يکديگر پنهان
جلد 4 صفحه 365
کنند از ترس شماتت دشمنان بر ضلالت و اضلالشان در دنيا و محتمل است پنهان نمودن پشيمانى مخصوص بمستکبرين باشد براى بقاء ملکه تکبّر در آنها که آنجا هم نميخواهند صولت خودشان را از دست بدهند با آنکه آنها را با غلهاى آتشين با کمال ذلّت و خوارى بجهنّم ميبرند براى کفرشان و اين مجازات اعمال آنها است در دنيا بقدر استحقاقشان نه زائد بر آن و در خاتمه براى تسليت خاطر پيغمبر اکرم فرموده که اين انکار و تکذيب مستکبرين اختصاص بتو ندارد در هيچ آبادى و بلد و شهرى ما پيغمبر بيم دهنده‌ئى نفرستاديم مگر آنکه ثروتمندانى که در ناز و نعمت بودند ايشان و دستوراتشان را که از طرف ما بود تکذيب نمودند و منکر شدند و هميشه اتباع پيغمبران و اولياء خدا مردمان فقير يا متوسط بودند و اغنياء بآنها ميگفتند ما مال و اولاد و اتباعمان بيشتر است پس پيش خدا عزيزيم بر فرض هم عذابى باشد ما را عذاب نميکند غافل از آنکه هر قدر نعمت بيشتر باشد کفرانش بيشتر موجب عقاب است و مزيد اختصاص آنها بکفر غرور و نخوتى است که از مال و جاه دنيا براى اهل آن حاصل ميگردد و بايد بخدا پناه برد از محبّت بمال و جاه دنيا که رأس هر خطا و لغزش است و خدا در آيه بعد از تصوّر آنها که ثروت کاشف از عزّت پيش خدا است جواب فرموده است.