تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (36) وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (37) وَ الَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِکَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (38) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (39) وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِکَةِ أَ هؤُلاءِ إِيَّاکُمْ کانُوا يَعْبُدُونَ (40)
قالُوا سُبْحانَکَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ کانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (41) فَالْيَوْمَ لا يَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا وَ نَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي کُنْتُمْ بِها تُکَذِّبُونَ (42)
ترجمه
بگو همانا پروردگار من گشاده ميگرداند روزى را براى هر که ميخواهد و تنگ ميگرداند ولى بيشتر مردمان نميدانند
و نيست مالهاى شما و نه فرزندانتان چيزى که نزديک گرداند شما را نزد ما نزديک شدنى مگر آنکس که
جلد 4 صفحه 366
گرويد و کردکار شايسته‌ئى پس آنگروه مر آنها را است پاداش دو چندان براى آنچه کردند و ايشان در منازل فوقانى ايمنانند
و آنها که کوشش ميکنند در آيات ما که عاجزکنندگان ما باشند آنها در عذاب حاضر کرده شدگانند
بگو همانا پروردگار من گشاده ميگرداند روزى را براى آنکه ميخواهد از بندگانش و تنگ ميگرداند براى او و آنچه انفاق کرديد از چيزى پس او عوض ميدهد آنرا و او است بهترين روزى‌دهندگان
و روز که برمى‌انگيزاند آنها را همگى پس ميگويد بملائکه آيا اينها شما را بودند که ميپرستيدند
گويند منزّهى تو تو صاحب اختيار مائى غير از آنها بلکه بودند که ميپرستيدند جنّ را بيشترشان بآنها گروندگانند
پس امروز مالک نميباشد بعضى از شما براى بعضى سودى را و نه زيانى و مى‌گوئيم بآنها که ستم کردند بچشيد عذاب آتشى که آنرا دروغ ميپنداشتيد.
تفسير
خداوند سبحان در جواب ثروتمندان که بمال و اولاد خود افتخار مينمودند و آنرا علامت عزّت و قرب و منزلت نزد خدا و ايمنى از عذاب او ميپنداشتند که سابقا ذکر شد ميفرمايد بگو اى پيغمبر چنين نيست که شما تصوّر نموديد خداوند بر حسب مصالح و حکمى روزى هر کس را بخواهد توسعه ميدهد و تضييق مينمايد ولى بيشتر مردم چون حکمت آنرا نميدانند و نميدانند که اين از روى حکمت و مصلحت است تصوّر ميکنند براى محبّت است که ما بآنها داريم با آنکه اموال و اولاد شما بهيچ وجه موجب تقرّب شما نزد ما نيست مگر کسيکه صرف نمايد آنمال و اولاد را در راه رضاى خدا و افعال پسنديده مانند اعانت فقرا و ترويج دين حقّ و تعليم احکام بآنها که چنين مال و اولادى موجب قرب بحقّ خواهد بود و خداوند تعالى دو برابر ساير مردم بچنين اشخاصى عوض خواهد داد چون با اينکه ثروتمند بوده‌اند و آن موجب غفلت از ياد خدا است بفکر تحصيل رضاى خدا افتاده‌اند چنانچه قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که شخصى در خدمت آنحضرت در باره ثروتمندان سخنان ناروا گفت فرمود ساکت شو مرد ثروتمند اگر واصل برحمت خدا باشد و نيکى کننده ببرادران خود خداوند دو برابر باو اجر ميدهد چنانچه در اين آيه فرموده است و قريب به اين معنى در علل هم نقل شده است ولى بعضى از
جلد 4 صفحه 367
مفسّرين استثناء را منقطع گرفته‌اند و گفته‌اند مراد آنستکه مال و اولاد مقرّب نيست ايمان و عمل صالح مقرّب است و جزاء ضعف را فرموده‌اند همان است که خداوند وعده داده که هر حسنه‌ئى را ده برابر يا زيادتر پاداش دهد چون ضعف اسم جنس است و بر قليل و کثير اطلاق ميشود ولى انصاف آنستکه اعمال عبادى اين قبيل اشخاص قيمتش بيشتر است و چون ظاهر استثناء اتّصال است و مستثناى منقطع خلاف ظاهر و در روايت تصريح بدو برابر شده معناى اوّل متعيّن است و در هر حال ايشان در عمارات فوقانى و قصور عاليه بهشتى با کمال امنيّت خاطر از بلا و محنت و زوال نعمت گذران خواهند نمود و غرفه که مفرد غرفات است بجاى آن نيز قرائت شده است و آنکسانيکه سعى و کوشش ميکنند در ابطال و تکذيب آيات الهى براى آنکه انبياء عليهم السلام را خسته و عاجز نمايند از ترويج دين حق خداوند آنها را در عذاب جهنم حاضر و مخلّد خواهد فرمود بگو اى پيغمبر چنانچه خداوند بر حسب حکمت و مصلحت بعضى را غنى و بعضى را فقير ميفرمايد که ذکر شد بعضى از اشخاص را هم گاهى غنى ميکند گاهى فقير بتوسعه رزق و تضييق آن و مربوط بمحبّت و عداوت با او نيست بلکه براى حکم و مصالح ديگرى است از قبيل امتحان و تکميل استحقاق عقاب يا درجات ثواب پس شما اهل ايمان بايد قدر نعمت خدا را بدانيد و تا دستتان ميرسد از فقراء و ضعفاء دستگيرى کنيد و مال خودتان را در راه خير صرف نمائيد که هر قدر بدهيد خداوند چندين برابر در دنيا و آخرت بشما عوض ميدهد و جانشين اموال صرف شده مينمايد و او بهترين روزى‌دهندگان است چون آنها واسطه در روزى دادنند و خداوند اصيل است و آنها بأغراض شخصى روزى ميدهند و خداوند بدون غرض و عوض و آنها گاهى بيجا ميدهند و خداوند هميشه بجا عطا ميفرمايد قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند متعال نازل فرمايد در هر شب جمعه امر خود را بآسمان دنيا در اوّل شب و در ساير شبها در يک قسمت از سه قسمت اخير شب و مقدّم بر آن ملکى است که ندا ميکند آيا توبه کننده‌ئى هست که توبه او پذيرفته شود آيا طلب آمرزش کننده‌ئى هست که آمرزيده شود آيا سؤال کننده‌ئى هست که عطا کرده شود خدايا بهر انفاق کننده عوض عطا کن
جلد 4 صفحه 368
و بهر امساک کننده تلف روا دار تا طلوع فجر و چون فجر طالع شود امر پروردگار بعرش برميگردد و ارزاق را قسمت مينمايد ميان مردم و اين معناى قول خداوند است و ما انفقتم من شى‌ء فهو يخلفه و اخبار در فضيلت انفاق در راه خير و عوض دادن خدا بمنفق در دنيا و آخرت بأضعاف آن بقدرى است که نميشود احصاء نمود و چون بعضى از مشرکين قائل بشرکت ملائکه و شفاعت آنها از خودشان شده بودند و در بين آنها مالدار و فقير موجود بود و در آيات سابقه اقوال و عقايدشان گوشزد شده بود خداوند ميفرمايد اى پيغمبر متذکّر کن آنها را از روز که جمع ميکند خدا رؤساء و زير دستان آنانرا تمامى پس ميگويد بملائکه براى اخذ اقرار از آنها بر خلاف يکدسته از اهل شرک که آيا اين جماعت شما را در دنيا عبادت ميکردند و اين بفرمان شما بوده آنها جواب گويند پروردگارا تو منزّهى از شريک و تو صاحب اختيار و دوست مائى ما با اينها دوستى نداشته و نداريم و بهيچ وجه راضى بعمل آنها نبوديم چه رسد بآنکه فرمان بچنين امر قبيحى بآنها دهيم اينها اطاعت و بندگى شياطين را مينمودند آنها دستور اين عمل را باينها داده بودند و بيشتر اينها معتقد بودند که دستورات آنها بر نفع خودشان است و گرويده بودند بآنها و تسويلاتشان و خدا بملائکه ميفرمايد امروز روزى است که نه شما ميتوانيد بآنها نفعى برسانيد و شفاعتى از آنها کنيد و نه آنها ميتوانند بشما ضررى برسانند و شما را معذّب نمايند چون جز خدا متصرّفى در اين روز نيست و بمشرکين ستمکار بر خويش و خلق ميفرمايد بچشيد عذاب آتشى را که تکذيب مينموديد آنرا.