تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (30)
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 293، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 227
شأن نزول: در کافى: از حضرت امام محمد باقر عليه السّلام مروى است:
جوانى از انصار در کوچه‌هاى مدينه تصادف کرد با زنى که مقنعه خود را در پس گوش خود بسته بنا به عادت آن زمان. چون آن زن از پهلوى جوان عبور کرد، جوان صورت خود را برگرداند و سپس در پشت سر آن زن نظر مى‌کرد و به راه خود مى‌رفت. بناگاه سر کوچه‌اى رسيد و پاره استخوان و يا شيشه بر ديوارى بود، به طرف صورت او برخورد، فرو رفته، خون جارى شد. با اين حال خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آمد قضيه را بيان نمود؛ آيه شريفه نازل شد. «1» قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ: بگو اى پيغمبر مر کسانى را که ايمان آورده‌اند، يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ: بپوشانند چشمهاى خود را از ديدن هر نامحرم که نظر سبب فتنه و باعث گناهان عظيمه است، زيرا تيزترين تيرى مر شيطان را در وجوه انسانى، چشم است، چه حواس ديگر در محل خود ساکنند و تا چيزى به ايشان نرسد به استدراک آن مشغول نتوانند شد، اما ديده حاسه‌اى است که از دور و نزديک ابتلا و آثام را صيد مى‌کند.
تبصره: چون نظر، اولين مقدمه فعل شنيع زناست، لذا امر الزامى به مؤمنين و مؤمنات شده به پوشاندن چشم به بيان اخبار به صيغه مضارع (يغضوا يغضضن) که در محل خود ذکر شده هرگاه متکلم امر را به صيغه اخبار فرمايد، کاشف است از آنکه راضى ندارد آمر ترک مأمور به را. و احاديث بسيار در نظر وارد شده از جمله:
1- در عقاب الاعمال- از حضرت صادق عليه السّلام: النّظر سهم من سهام ابليس مسموم و کم من نظرة اورثت حسرة طويلة:
نگاه کردن تيرى است از تيرهاى شيطان که زهر آلود است، و چه بسيار نظرى که موجب شود حسرت درازى را. «2» 2- در حديث مناهى حضرت پيغمبر: من ملأ عينيه من حرام ملأ اللّه عينيه
«1». تفسير الصّافى، ج 3، ص 430 (چ سعيد مشهد) به نقل از کافى.
«2». عقاب الاعمال، (چ مکتبة الصّدوق)، ص 314.
جلد 9 - صفحه 228
يوم القيامة من النّار الا ان يتوب و يرجع.
کسى که پر کند چشم خود راى از نگاه حرام، پر نمايد خدا هر دو چشم او راى از آتش مگر آنکه توبه نمايد و برگردد. «1» 3- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: من اطلق لحظه اکثر اسفه:
هر که يله و رها نمود چشم خود را، بر اسف و رنج خود افزود. «2» 4- در قرب الاسناد: هر که نظر به زنى نمايد، پس بردارد نظر خود راى به آسمان يا بپوشاند چشم خود را، برنگردد چشم او مگر آنکه تزويج فرمايد او را خداى عزّ و جلّ حور العين. «3» وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ: و نگاهدارند فرجهاى خود را از حرام. نزد بعضى مراد به حفظ فروج، اينجا به معنى ستر آنست از انظار محترمه؛ چنانکه از ابن زيد مروى است که هر موضعى در قرآن که ذکر «حفظ فرج» شده آن از زنا باشد مگر در اين موضع که مراد پوشاندن فرج است تا هيچکسى نگاه به آن ننمايد و اين قول نيز از حضرت صادق عليه السّلام مروى است.
بعد از آن فرمود: حلال نيست براى مرد مؤمن اينکه نظر کند به فرج برادرش، و حلال نيست براى زن اينکه نظر کند به فرج خواهرش. ذلِکَ أَزْکى لَهُمْ: اين پوشيدن چشم و حفظ فرج، پاکيزه ترست و سودمندتر براى شما به جهت دورى آن از ريبه در دنيا و عقوبت در عقبى. إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ: بدرستى که خدا آگاه است به آنچه مى‌کنند از نظر به حلال و حرام و استعمال جوارح در طاعات و آثام، و چون حرکات ابصار و استعمال ساير حواس و تحريک جوارح و قصد به آن، بر خداوند سبحان مخفى نيست، پس بايد در تمام حرکات و سکنات بدنى از او در حذر باشند و آن را در غير رضا و طاعت او صرف نکنند و بترسند از مخالفت.
«1». کتاب من لا يحضره الفقيه، (چ پنجم- اسلاميّه) ج 4، ص 9.
«2». غرر الحکم، (چ چهارم) ج 2، فصل 77- حرف الميم بلفظ من، ح 304.
«3». بحار الانوار ج 104، ص 91، روايت 28، چاپ جديد.
جلد 9 - صفحه 229
تبصره: آيه شريفه متضمن ده تاکيد باشد:
1- اختصاص خطاب به مؤمنين با آنکه همه بندگان در تکاليف دينيه شريکند، براى آنست که پوشاندن چشم از شرايط ايمان و ايهام به آنکه نظر کنندگان به نامحرمان، از ربقه ايمان خارجند.
2- امر نمودن حضرت پيغمبر را به ابلاغ اين وحى الهى، و فرمان سبحانى دلالت واضحه دارد بر اهميت وجوب.
3- (حذف متعلق) يعنى بيان نکردن به اينکه از چه چيز بايستى چشم پوشيد، عموم و اطلاق مقتضى است پوشيدن چشم را از اجنبيه مطلقا حتى نسبت به وجه و کفين.
4- جمله تعليليه (ذلِکَ أَزْکى لَهُمْ) دلالت واضحه دارد بر اينکه «غض بصر» مطلقا دورتر است از فسق و فجور و فحشاء و شرور، و اين علت در وجه و کفين هم جارى است بلکه به ابلغ وجه و اتم جريان؛ زيرا هرگاه انصاف باشد، تمام توجه جوانهاى مست شهوت نظر به صورت، و يگانه هدف و مقصودشان از تعاقب زنان و مردان، صورت آنهاست.
5- مقارن و معادل قرار دادن غض بصر با امر به حفظ عورت و فرج، دليل واضحى است بر اهميت چشم پوشى که در رديف حفظ فرج و عورت قرار گرفته.
6- تعقيب جمله اوليه به جمله تهديديه (إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ) در اين جمله تهديد به عذاب شده.
7- وجوب به هم گذاشتن چشم از اجنبيه امر مقدمى است، زيرا چشم پوشى مقدمه ترک حرام که نظر به اجنبيه باشد، و امر به مقدمه واجب، دلالتش بيشتر است در وجوب ذى المقدمه از اينکه امر متوجه شود ابتداء به ذى المقدمه؛ پس نتيجه امر به غض بصر براى تحفظ از وقوع امر محرم است که نظر اجنبيه باشد.
8- تعبير (يَغُضُّوا) با آنکه ممکن بود تعبير (لا تنظروا)، خود کاشف است از شدت مبالغه در ترک، يعنى چشمها را برهم بپوشيد مبادا چشم شما بيفتد.
9- شأن نزول آيه شريفه دلالت واضحه است بر چشم پوشى از وجه و
جلد 9 - صفحه 230
کفين، چه برسد به بدن و ساير جوارح، و مورد شمول آيه چنين مستفاد شود که جوان شهوى، حق ندارد به پشت سر زن در چادر در ميان کوچه نظر کند تا چه رسد به صورت و کفين، و چه رسد به بدن لخت و برهنه.
10- نهى از نظر نمودن و امر به ترک نظر، فقط اقتضا دارد تحريم نظر را عمدا، پس باقى ماند وقوع نظر سهوى و غير عمدى، جائز، لکن چون امر فرموده به چشم بر هم گذاردن و اغماض، پس نظر غير عمدى را هم شامل است؛ زيرا وقتى واجب شد چشم بر هم نهادن، مسلم خواهد بود نظر نکردن چه عمدى و چه سهوى، مگر همان نظر اوليه سهويه.
اين همه آفت که به تن مى‌رسد
از نظر توبه شکن مى‌رسد
ديده فرو پوش چو درّ در صدف
تا نشوى تير بلا را هدف