تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَ لا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (31)
جلد 9 - صفحه 231
وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ: و بگو مر زنان مؤمنه را.
در آيه شريفه چند بحث است:
بحث اول:
يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَ: بپوشانند ديده‌هاى خود را و نگاه نکنند به مردان نامحرم.
در وسائل- ام سلمه روايت نموده که: کنت عند رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله و عنده ميمونة فأقبل ابن امّ مکتوم و ذلک بعد ان امر بالحجاب فقال احتجبا فقلنا يا رسول اللّه ا ليس اعمى لا يبصرنا فقال افعميا و ان انتما الستما تبصرانه:
بعد از آيه حجاب، من و ميمونه نزد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بوديم، پسر امّ مکتوم در آمد، حضرت فرمود: پنهان شويد. گفتيم: يا رسول اللّه ابن ام مکتوم کور است، فرمود: آيا شما نيز کوريد؟! آيا شما او را نمى‌بينيد؟! «1» 2- نوادر راوندى- از حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام: استاذن رجل اعمى على رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و عنده فاطمة عليها السّلام فحجبته فقال لها رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لم حجبته و هو لا يراک فقالت فاطمة ان لم يکن يرانى فانا اراه و هو يشمّ الرّيح فقال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله اشهد انّک بضعة منّى.
روزى حضرت پيغمبر در حجره حضرت فاطمه سلام اللّه عليها بودند، مردى کور وارد شد، حضرت فاطمه پنهان شد. چون مرد بيرون رفت، حضرت فرمود: چرا حجاب نمودى و حال آنکه تو را نمى‌بيند. حضرت فاطمه جواب داد: اگر او مرا نمى‌بيند من او را مى‌بينم و او بوى مرا مى‌شنود. حضرت فرمود: شهادت دهم بدرستى که تو پاره تن من هستى.
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 295، چاپ کتابفروشى اسلاميّه. به نقل از وسايل.
جلد 9 - صفحه 232
بحث دوم:
وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَ: و نگاهدارند فرجهاى خود را از زنا، يا بپوشانند آن را از ناظر محترم. امر فرموده زنان را به مثل آنچه مردان را امر فرموده، و حفظ در هر دو موضع به جهت آنست که نظر، مورد مخاطره زنا است، لذا شارع مقدس سدّ مقدمه آن را فرموده.
در خصال- ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده، تقبلوا الى بستّ اتقبّل لکم بالجنّة اذا حدّثتم فلا تکذبوا و اذا وعدتم فلا تخلفوا و اذا ائتمنتم فلا تخونوا و غضّوا ابصارکم و احفظوا فروجکم و کفوا ايديکم و السنتکم.
فرمود: شما شش چيز را از من ضمانت کنيد تا من بهشت را براى شما ضامن شوم: 1- چون سخن گوئيد راست گوئيد. 2- چون وعده کنيد به آن وفا نمائيد. 3- چون امانتى به شما دهند ادا نمائيد. 4- آنکه فرجهاى خود را از حرام نگهداريد. 5- چشم خود را از حرام محفوظ داريد. 6- دست خود را از لقمه حرام بکشيد. «1» بحث سوم:
وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَ: و ظاهر نسازند آرايش خود را از پيرايه‌ها و جامه‌هاى رنگين و غير آن، چه جاى آنکه مواضع آن را نمايانند، إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها: مگر آنچه ظاهر شده از آن زينت بوقت قيام نمودن به حوائج مانند انگشتر، و اطراف جامه، و سرمه در چشم، و خضاب در دست، چه پنهان کردن آن موجب حرج است.
نزد بعضى مراد زينت مواضع زينت است (بنابر حذف مضاف و يا «ما» موصوله باشد) اعم از محاسن خلقيه و تزيينيه، و بنابراين مستثنى صورت و دو دست است، و اظهر بلکه اصح آنست که اين در حالت نماز است نه در نظر اجنبيه، زيرا همه بدن زن، عورت است، و غير شوهر و محرم را جايز نيست نظر کردن به شيئى از آن مگر به جهت ضرورت مانند معالجه و تحمل شهادت.
«1». خصال شيخ صدوق ص 287.
جلد 9 - صفحه 233
طبرسى رحمه اللّه فرمايد: يعنى ظاهر نکنند مواضع زينت را از براى غير محرم و هر که در حکم آنست مانند اطفال مميز و غير آن، و مراد نفس زينت نيست، زيرا ديدن زينت، حرام نيست، بلکه مواضع زينت است. «1» تنبيه: بعضى، فرمايش «إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها» را تفسير نموده‌اند به صورت و دو دست، لکن رد مى‌شود زيرا:
اولا- على بن ابراهيم قمى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که «إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها» جامه و سرمه و انگشتر و خضاب دست و دستبند است، و زينت سه قسم باشد: زينت براى مردم، زينت براى محرم و زينت براى شوهر.
اما زينت مردم ذکر نموديم، اما زينت محرم، پس محل گردن بند و بالاى آن و بازو بند و زير آن و خلخال و آنچه پائين آنست، و اما زينت شوهر تمام بدن باشد. «2» ثانيا- بر فرض واجب نبودن پوشاندن صورت و دست، لازم نيايد جايز بودن نظر به آن عمدا، چنانکه صاحب وسائل همين را فرمايد.
ثالثا- ورود ابن مکتوم کور نزد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و امر فرمودن عايشه و حفصه را به حجاب و رد قول آنها به اينکه اگر او شما را نمى‌بيند شما او را مى‌بينيد، و همچنين قضيه‌ام سلمه و ميمونه نسبت به ابن امّ مکتوم که حضرت فرمايد آيا شما دو تا هم کور هستيد و او را نمى‌بينيد، و نيز قضيه حضرت فاطمه سلام اللّه عليها و احتجاب آن حضرت از ابن مکتوم، اينها تمام دلالت دارد بر اهميت و نهايت تأکيد در حجاب، و الا امر به حجاب از شخص کور معنى ندارد، بلکه اين امر دال است بر آنکه وظيفه زنان حجاب است، خواه از کور يا بينا؛ و ديگر آنکه مسلم است آن زنان بدنشان پوشيده بود و به عادت متعارفه فقط دست و صورت آنها باز بوده، و امر حضرت البته به حجاب دست و صورت بوده.
«1». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 138، چاپ کتابخانه آية اللّه العظمى المرعشى النجفى.
«2». تفسير على بن ابراهيم قمى، ج 2، ص 101، چاپ کتابفروشى علّامه قم.
جلد 9 - صفحه 234
رابعا- شخص عامى را البته بايد پيروى مجتهد نمودن، و بحث از ادله، بيجا باشد؛ بنابراين آيت اللّه طباطبائى در عروة الوثقى در باب نکاح فرمايد: جايز نيست نظر به اجنبيه و نه زن به مرد اجنبى بدون ضرورت. و استثناء نموده‌اند جماعتى، صورت و دو دست را، پس گفته‌اند: جايز است در اين دو با نبودن ريبه و تلذذ. و قولى جايز است در اين دو، يک مرتبه و جايز نيست تکرار نظر؛ و احتياط مطلق منع است مطلقا چه با ريبه و تلذذ يا نبودن آن، و چه يک مرتبه يا تکرار نظر. «1» (بحث چهارم:) وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَ: و بايد بزنند يعنى فرو گذارند زنان مقنعه‌هاى خود را، عَلى جُيُوبِهِنَ: بر گريبانهاى خود، يعنى گردن خود را به مقنعه (چارقد) بپوشانند تا موى و بناگوش و گردن و سينه ايشان پوشيده بماند. عادت جاهليت آن بود که مقنعه‌هاى خود را به پشتهاى خود مى‌انداختند و سينه و گردن را کشف مى‌کردند؛ حق تعالى زنان مؤمنه را از آن نهى فرمود.
(بحث پنجم:) وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَ: و ظاهر نکنند زنان زينت خود را، مراد زينت باطنه يا مواضع زينت مانند سر، بازو، سينه، ساق پا و دست است.
مستثنيات محارم:
1- إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَ: مگر براى شوهران خود و نظر به جميع بدن زن براى شوهرش جايز است.
2- أَوْ آبائِهِنَ: يا اظهار موضع زينت خود کنند مر پدران خود و پدر پدر هر چند بالا رود.
3- أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَ: يا پدران شوهران خويش، چه آنها حکم پدر دارند.
4- أَوْ أَبْنائِهِنَ: يا پسران خود، و پسر پسر، و هر چه پائين رود در اين حکم داخل است.
«1». عروة الوثقى، ج 2، کتاب النّکاح، فى احکام النّکاح، مسئله 31، ص 803.
جلد 9 - صفحه 235
5- أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَ: يا پسران شوهران خود را، زيرا ايشان در حکم پسرانند مر زنان را.
6- أَوْ إِخْوانِهِنَ: يا برادران خود را.
7- أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَ: يا پسران برادران خود را که در حکم برادرانند.
8- أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَ: يا پسران خواهران خود را.
اينها جماعتى‌اند که نکاح زن به آنها روانيست و در محارم رضاعى نيز اين حکم ثابت است، و جواز اظهار زينت بر ايشان به جهت زيادى مداخله آنهاست بر اين زنان و احتياج اين زنان به مداخله ايشان و کمى وقوع فتنه، بلکه نبودن ترس ريبه از طرف اين محارم به جهت نفرت طباع است از مماسه قرابت. و عدم ذکر عموها و دائى‌ها به جهت آنستکه ايشان در حکم برادرانند.
در انوار و غيره مذکور است که: احوط آنست که موضع زينت را به عمو و دائى ننمايانند، چه شايد ايشان پيش پسران خود تعريف کنند و موجب فتنه شود، «1» پس اين آيه دلالت بليغه است بر الزام احتياط بر ايشان در تستر، اگرچه حرام نيست اظهار زينت به عموها و دائى‌ها.
9- أَوْ نِسائِهِنَ: يا بر زنان اهل دين خود، يعنى جايز است اظهار زينت بر جميع زنان مؤمنه نه کافره، مانند وثنيه و يهوديه و نصرانيه و مجوسيه، زيرا اين جماعت پرهيز نکنند از وصف زنان مؤمنه نزد مردان خود.
در تبيان- بيان شده که مطلق کافران در حکم مردان بيگانه‌اند، و جايز نيست که زنان مؤمنه نزد آنها برهنه شوند و مواضع زينت خفيه بر ايشان نمايند، زيرا حکم دين ميان اهل اسلام و کفر رسم آشنائى بر انداخته و عفايف را از ملاقات عفاريت، ممنوع ساخته تا به اغوا و اضلال ايشان در وادى گمراهى نيفتند. «2» تنبيه: در اسداء الرغاب از شيخ طوسى رحمه اللّه نقل شده که: جايز نيست.
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 298، چاپ کتابفروشى اسلاميّه، به نقل از انوار.
«2». تفسير تبيان، جلد 7، ص 430.
جلد 9 - صفحه 236
نظر نمودن ذميه به زن مسلمه حتى صورت و کفين، و حرام است براى زنان مسلمه ارائه دادن صورت و زينتهاى خود را به زنهاى کافره؛ زيرا خداى تعالى در آيه حجاب فرمايد: «وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ» ظاهر نکنند مواضع زينت خود را و نشان ندهند مگر به يازده طايفه که يکى از آنها زنهاى خودشان است، يعنى زنهاى مسلمه؛ پس مفهومش اين است که زنهاى غير مسلمه نامحرمند و اصلا حق ندارند.
خود را در مقابل آنها مکشفه جلوه دهند. و در کتاب کافى و فقيه و وسائل و غيره از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده. لا ينبغى للمرئة ان تنکشف بين يدى اليهوديّة و النّصرانية فانّهنّ يصفن لازواجهنّ: جايز نيست براى زن مسلمه کشف نمايد صورت خود را در مقابل زنان يهوديه و نصرانيه، براى اينکه توصيف مى‌کنند براى شوهران خود؛ «1» و اين معنى با غيرت صاحب شرع سازش ندارد.
در حدائق، شيخ يوسف بحرانى بعد از ذکر خبر مذکور فرموده: «لا ينبغى» در اينجا به معنى «لا يجوز» است براى آنکه نهى در آيه دلالت بر تحريم دارد تا آنکه خبر موافق شود با آيه شريفه، زيرا ائمه معصومين نمى‌فرمودند مگر آنچه را خدا فرموده. و مؤيد آنست در خصال صدوق رحمه اللّه در ذيل حديثى از حضرت باقر عليه السّلام فرمايد: «لا يجوز للمرئة ان تنکشف بين اليهوديّة ...) بنابراين مطلب تمام خواهد بود.
10- أَوْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُنَ: يا آنچه مالک شده است دستهاى ايشان از کنيزان.
در احقاق- از ابن مسيب نقل نموده که: بايد مغرور نکند شما را لفظ (أَوْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُنَّ)، زيرا آن در باب کنيز است نه غلام و عبيد زن حکم مرد اجنبى را دارد، و جايز نيست نظر او به موى مولات خود و نه به عضوى از اعضاى زينت او. و بنابراين ذکر آن با آنکه در «نسائهن» داخل است، به جهت آنست که معلوم شود که احتراز از کنيز غير مسلمه واجب نيست، زيرا چون در تحت قهرند
«1». وسائل الشيعه (چاپ بيروت)، باب 19، روايت 1، و نيز در من لا يحضره الفقيه (چ بيروت)، ج 3، ص 366، روايت 31.
جلد 9 - صفحه 237
مأمونند از آنکه حکايت مولات خود کنند نزد مردان اجانب، و اينکه از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که «ما» موصوله شامل کنيز و غلام است، مراد غلام غير بالغ است. «1» 11- أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ: يا پى روندگان غير صاحبان حاجت بزنان از مردان، يعنى آنها که به جهت طلب طعام به خانه‌ها آيند و به زنان هيچ حاجتى ندارند به سبب آنکه ايشان را دغدغه شهوت نيست از شدت پيرى، يا ابلهان که مطلقا از شهوت خبرى ندارند و همت آنها منحصر در طعام است. قول اول از حضرت کاظم و ثانى از حضرت صادق عليهما السّلام مروى است، و صحيح همين باشد. «2» أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا: يا طفلانى که مطلع نيستند، عَلى عَوْراتِ النِّساءِ: بر عورتهاى زنان، يعنى بحد تميز نرسيده و از حال مباشرت با زنان بيخبرند و ندانند که عورت چه باشد.
(بحث ششم):
وَ لا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَ: و بايد نزنند زنان پاهاى خود را بزمين به وقت راه رفتن، لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَ: تا دانسته شود آنچه پنهان مى‌دارند از زينتهاى خود که خلخال است، يعنى بايد که آواز خلخال خود را به گوش اجنبى نرسانند تا موجب ميل مردان بر ايشان نشود. و اين ابلغ است از نهى اظهار زينت، و ادل بر منع از رفع صورت.
تنبيه: عبد اللّه بن عباس و عباده روايت نموده‌اند که: در صدر اسلام زنها در موقع عبور و مرور از کوچه و بازار، پاهاى خود را به زمين مى‌زدند تا آواز خلخال آن به گوش مردها مى‌رسيد و گوش مردهاى شهوتران را پر نموده، سبب هيجان و غلبه شهوت ايشان بود. «3» خداى تعالى از اين عمل جلوگيرى فرمود و حکم را معلل فرمود به جمله (لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ) بنابر اين حکم (وَ لا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ)
«1». تفسير منهج الصّادقين (چ اسلاميّه)، ج 6، ص 299.
«2». همان مدرک.
«3». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 138، چاپ کتابخانه آيت اللّه العظمى المرعشى النجفى.
جلد 9 - صفحه 238
از دو نقطه نظر است:
يکى آنکه در راه رفتن، آواز و صداى خلخال و ساير طلا و آلات و زيورهاى آنها به گوش نامحرم نرسد.
ديگر آنکه در موقع راه رفتن طورى راه نروند که عشوه و ناز به خرج مردها بدهند، زيرا بسيارى از زنها اگر هيچگونه طلا آلات همراه نداشته باشند و صورت آنها هم پوشيده باشد و آرايش خود را نشان ندهند، لکن به طرزى راه روند که همان راه رفتن آنها مهيج شهوت و سبب فتنه و فساد است، لذا خداى تعالى نهى فرمود و اين حکم نسبت به تمام زنان ثابت است تا روز قيامت.
وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً: و باز گرديد به خداى تعالى به استغفار و انابه همه شما، أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ: اى گروه ايمان آرندگان، لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ: شايد که شما رستگار شويد به توبه و طلب آمرزش. مراد امر سبحانى است جميع بندگان را به توبه و بازگشت از معصيت به طاعت و رجوع به حضرت عزت، چه هيچکس از خطره زلت خالى نيست، خصوصا در کف و منع شهوات.
در کشف الاسرار- گويد: حق تعالى همه بندگان را از مطيع و عاصى به توبه امر فرموده تا عاصى خجل زده نشود، چه اگر فرمودى اى گنهکاران توبه کنيد، موجب رسوائى ايشان شدى، و چون در دنيا نمى‌خواهد ايشان را رسوا فرمايد، اميد است که در عقبى هم ايشان را رسوا نفرمايد. «1» تنبيه: توبه از معاصى سرمايه سالکين و اول مقامات دين و سبب قرب پروردگار عالميان و کليد استقامت در راه ايمان و موجب محبت حضرت بارى و باعث نجات و رستگارى است.
از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مروى است که: توبه کننده دوست خداست، و توبه کننده از گناه مانند کسى است که هيچ گناهى براى او نباشد. «2»
«1». تفسير منهج الصادقين (چ اسلاميّه) ص 300، به نقل از کشف الاسرار.
«2». بحار الانوار، ج 6، ص 21، روايت 16 (چاپ جديد) به نقل از عيون اخبار الرضا عليه السّلام.
جلد 9 - صفحه 239
و حضرت امام محمد باقر عليه السّلام فرمود: خداى تعالى راضى تر مى‌شود به توبه بنده خود از مردى که در شب تار در بيابانى مرکب و توشه خود را گم کرده باشد و ناگاه آن را بيابد. «1» تبصره: يکى از مفاسد عظيمه نظام اتم بشريت، فعل شنيعه زنا مى‌باشد که از قبيحترين و بزرگترين گناهان است. و چون فساد و ضرر اين فعل قبيح در کالبد عالم صغير و کبير، بسيار است، لذا به سبب اهميت، خداوند منان از راه لطف به بندگان، سدّ مقدمات آن را در اين آيه شريفه فرموده از جمله:
1- امر به پوشيدن چشم.
2- حفظ فرج از نظر حرام.
3- نهى از اظهار زينت به اجنبيان.
4- امر به انداختن مقنعه به گريبان.
5- نهى از زدن پاها به زمين تا دانسته شود زينت آنان. و در آخر امر به توبه به جهت صدور يکى از اين افعال بر خلاف رضاى حضرت رحمان، تماما عظمت فرمان الهى را شاهد خواهد بود.