تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَنْکِحُوا الْأَيامى مِنْکُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ يَکُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (32)
بعد از آن امر فرمايد به نکاح که حافظ نسب به مقتضى الفت و حسن تربيت و مزيد شفقت و سبب بقاى نوع است:
وَ أَنْکِحُوا الْأَيامى مِنْکُمْ: و به نکاح در آريد اى اولياى عقد زنان بى‌شوهر
«1». اصول کافى، ج 2، ص 435، روايت 8، چاپ سوّم دار الکتب الاسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 240
و مردان بى‌زن از خود را، يعنى مردى را که زن ندارد زن دهيد، و زنى که بى‌شوهر است به عقد کسى در آوريد. وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ: و به نکاح در آريد نيکان و شايستگان را از بندگان و کنيزان خود. تخصيص «صالحان» به جهت ترغيب است در صلاح، زيرا غلام و کنيز هرگاه اين را بدانند، در صلاح رغبت نمايند. آيه شريفه اشعار است به آنکه غلام و کنيز مستقل نيستند در نکاح، زيرا اگر مستقل بودند در نکاح، امر تعلق نمى‌گرفت به اولياى ايشان.
بعد از آن به جهت رفع توهم آنکه فقر و فاقه مانع از نکاح گردد مى‌فرمايد:
إِنْ يَکُونُوا فُقَراءَ: اگر باشند مردان بى‌زن و صلحاى غلام و کنيز، فقيران و تنگدستان. يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ: غنى گرداند ايشان را خدا بعد از تزوج از فضل و کرم خود به قناعت، يا به جمع دو روزى در يک منزل، يا به توسعه روزى بر ايشان. مراد آن است که بايد منع نکند فقر خاطب يا مخطوبه را از مناکحه، زيرا که فضل خداى تعالى مغنى است از کثرت مال. وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ: و خداى تعالى بسيار وسعت دهنده و داناست به استحقاق فقرا، پس توسعه معيشت از جانب اوست، زيرا نعمت الهى فنا و زوال نپذيرد و قدرت سبحانى تناهى ندارد، پس بسط بساط روزى فرمايد به مقتضاى حکمت و مصلحت.
تنبيه: در آيه شريفه اشعار است به آنکه فقر مانع رغبت نيست در نکاح بواسطه ترس بى‌چيزى، زيرا خزائن فضل الهى نامتناهى، و هر چه عطا فرمايد نقصانى ننمايد، و لذا در عقب آن آگاه فرمايد به سعه قدرت و علم خود که «وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ» و احاديث بسيار در اين مورد وارد شده از جمله:
1- در وسائل- از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود: من ترک التّزويج مخافة العيلة فقد اساء باللّه الظّنّ: هر که ترک کند تزويج را از ترس بى‌چيزى، پس بتحقيق بد گمان شده به خدا. «1»
«1». وسائل الشيعه (چ بيروت) ج 7، کتاب النّکاح، باب 10- ص 24، روايت 2 و نيز من لا يحضره الفقيه (چ بيروت) ج 3، باب 105، ص 243، روايت 1 و نيز در فروع کافى، ج 5، ص 330، حديث 1.
جلد 9 - صفحه 241
2- حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود: اتّخذوا الأهل فانّه ارزق لکم: فراگيريد اهل را، پس بدرستى که او روزى تر باشد مر شما را. «1» 3- اسحق بن عمار روايت نموده خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم: مردم حديثى را روايت کنند حق است، آن که شخصى شکايت احتياج نمود به حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و حضرت امر فرمود او را به تزويج، پس بجا آورد آن را، بعد آمد و شکايت نمود، حضرت امر به تزويج فرمود تا سه مرتبه؛ حضرت صادق عليه السّلام فرمود: آن حق است، بعد فرمود: روزى، با زن و عيال است. «2» 4- حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: ما يمنع المؤمن ان يتّخذ اهلا لعلّ اللّه يرزقه نسمة تثقل الارض بلا اله الّا اللّه: چه منع نمايد مؤمن را اينکه فرا گيرد اهلى را، شايد خدا روزى فرمايد او را فرزندى که سنگين کند زمين را به «لا اله الّا اللّه». «3» 5- محمد بن مسلم روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام که حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: تناکحوا تناسلوا تکثروا فانّى اباهى بکم الامم يوم القيامة و لو بالسّقط: تزويج کنيد نسل پيدا کنيد، پس بدرستى که من بسيار شونده‌ام به شما امتهاى گذشته را به مرتبه‌اى که جنين سقط شده مى‌آيد. «4» 6- اثنى عشريه، ابو امامه روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که: اربعة لعنهم اللّه من فوق عرشه فامنت عليه ملائکته الّذى يحضر نفسه فلا يتزوج و لا يتسرّى لئلّا يولد له و الرّجل يتشبّه النساء و قد خلقه اللّه ذکرا و المرئه تتشبّه بالرّجال و قد خلقها اللّه انثى و مضلل النّاس. حق تعالى چهار کس را لعنت فرموده
«1». وسائل الشيعه (چ بيروت)، ج 7، کتاب النّکاح، باب 10، ص 24، روايت 3 و نيز من لا يحضره الفقيه (چ بيروت) ج 3، باب 101، ص 242، روايت 7 و نيز بحار الانوار، چاپ جديد، جلد 103، ص 217، حديث 1 به نقل از قرب الاسناد.
«2». وسائل الشيعه (چ بيروت)، ج 7، کتاب النّکاح، باب 11، ص 24 و 25 روايت 4.
«3». تفسير منهج الصّادقين، ج 6، ص 304، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«4». بحار الانوار چاپ جديد، ج 103، باب النّکاح، ص 220، حديث 24.
جلد 9 - صفحه 242
از بالاى عرش، و ملائکه آمين گفتند: 1- آنکه زن اختيار نکند و کنيز نخرد تا او را فرزندى حاصل نشود. 2- مردى که خود را مانند زنان کند و حال آنکه حق تعالى او را مرد آفريده. 3- زنى که خود را شبيه مردان نمايد و حال آنکه خدا او را زن آفريده. 4- آنکه مردم را گمراه کند، يعنى بر وجه استهزاء و سخريه به فقير گويد: بيا تا چيزى به تو دهم، چون نزد او آيد گويد پيش من چيزى نيست. و به کور گويد: از دابه بترس، و حال آنکه دابه‌اى نباشد. و کسى از او خانه غير را بپرسد، او را گمراه کند از آن خانه.