اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ليَستَعفِف‌ِ الَّذِين‌َ لا يَجِدُون‌َ نِکاحاً حَتّي يُغنِيَهُم‌ُ اللّه‌ُ مِن فَضلِه‌ِ وَ الَّذِين‌َ يَبتَغُون‌َ الکِتاب‌َ مِمّا مَلَکَت أَيمانُکُم فَکاتِبُوهُم إِن عَلِمتُم فِيهِم خَيراً وَ آتُوهُم مِن مال‌ِ اللّه‌ِ الَّذِي آتاکُم وَ لا تُکرِهُوا فَتَياتِکُم عَلَي البِغاءِ إِن أَرَدن‌َ تَحَصُّناً لِتَبتَغُوا عَرَض‌َ الحَياةِ الدُّنيا وَ مَن يُکرِههُن‌َّ فَإِن‌َّ اللّه‌َ مِن بَعدِ إِکراهِهِن‌َّ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (33)
و بايد و واجب است بر کساني که تمکن ازدواج ندارند يا از جهت مهر يا نفقه و کسوه و سکني اينکه عفت بورزند و خودداري کنند که مرتکب زنا نشوند تا آنکه خداوند بآنها مکنت دهد از فضل خود و بي‌نياز کند آنها را و کساني که از غلامان و کنيزان خود تقاضاي مکاتبه مي‌کنند مکاتبه کنيد آنها را اگر خيري در آنها مي‌دانيد و به آنها بدهيد از مالي که خداوند به شما داده و وادار نکنيد و اکراه نکنيد کنيزان خود را بر زنا اگر آنها عفت دارند و خودداري مي‌کنند براي اينکه از مال زنا بدست آوريد و کسي که اکراه کند آنها را خداوند بر آنها که مکره شدند عقوبت نمي‌فرمايد غفور و رحيم است.
(وَ ليَستَعفِف‌ِ الَّذِين‌َ لا يَجِدُون‌َ نِکاحاً) شامل رجال و نساء ميشود اما رجال کساني که وسائل بر آنها فراهم نيست يا از جهت اداء مهر يا نفقه و کسوه يا از جهت سکني بايد خودداري کنند و به زنا و فحشاء نروند، و اما نساء کسي حاضر نشده با آنها ازدواج کند صبر کنند تا خداوند براي آنها اسباب ازدواج فراهم فرمايد.
(حَتّي يُغنِيَهُم‌ُ اللّه‌ُ مِن فَضلِه‌ِ) لکن نه اينکه نحوي که امروز مرسوم شده که مردان دختران اعيان را طالب هستند يا مهر سنگين و آورد و برد بسيار از طلا و جواهرات و البسه يک دختر از فقراء بگيرند که مصارفش سبک باشد، و هم چنين زن‌ها وسايل جهيزيه بسيار و تشريفات زياد براي آنها فراهم نباشد با کساني که
جلد 13 - صفحه 526
زحمت زياد و توقع بسياري نداشته باشند مواصلت کنند.
(وَ الَّذِين‌َ يَبتَغُون‌َ الکِتاب‌َ) غلام‌ها و کنيزان اگر تقاضاي مکاتبه کردند.
(مِمّا مَلَکَت أَيمانُکُم) از مواليان آنها که مالک آنها هستند.
(فَکاتِبُوهُم) مکاتبه اينست که قرارداد مي‌کنند که اينکه غلام يا کنيز در ظرف مدتي که قرارداد مي‌کنند به تدريج به دفعات معين مقداري وجه که مال- الکتابه مي‌گويند بدهند، به مواليان خود و آزار شوند و اينکه مکاتبه هم دو نحوه است يک نحوه مشروط است که شرط مي‌کنند که اگر تمام مال الکتابه را اداء نکرد آزاد نشود، و يک نحوه مطلق است که هر مقداري اداء کرد بهمان مقدار آزاد ميشود.
(إِن عَلِمتُم فِيهِم خَيراً) بعضي گفتند مراد از خير اينست که به نحو گدايي تحصيل مال الکتابه نکند کسبي، صنعتي، ميراثي، هدايايي داشته باشد اداء کند بعضي گفتند مراد از خير اينست که نخواهد آزاد شود، برود ملحق به کفار و مشرکين شود، بعضي گفتند نرود مرتکب فحشاء و منکرات شود و بالجمله اگر صلاح او در آزادي هست دينا و دنيائا مکاتبه کنيد و الا فلا و اينکه امر هم امر استحبابي است، واجب نيست قبول مکاتبه.
(وَ آتُوهُم مِن مال‌ِ اللّه‌ِ الَّذِي آتاکُم) نه در مکاتبه شرط کنيد بلکه در نيت و قصد ضمير شما باشد که يک مقداري از مال الکتابه را به آنها بدهيد در بعض اخبار خمس آن را ميفرمايد، و در بعضي سدس آن را.
(وَ لا تُکرِهُوا فَتَياتِکُم عَلَي البِغاءِ إِن أَرَدن‌َ تَحَصُّناً) فتيات کنيزان را مي گويند و معني اينکه نيست که اگر اراده تحصن ندارند مانعي ندارد بلکه صدق اکراه نميکند پس
جلد 13 - صفحه 527
(إِن أَرَدن‌َ تَحَصُّناً) بيان موضوع اکراه است و در جاهليت مرسوم بود کنيزان خود را به زنا وادار ميکردند و از زاني وجه زنا مي‌گرفتند و اينکه نوع استفاده ميکردند.
(لِتَبتَغُوا عَرَض‌َ الحَياةِ الدُّنيا) مال دنيا براي زندگاني از راه اجرت زانيه طلب ميکردند.
(وَ مَن يُکرِههُن‌َّ فَإِن‌َّ اللّه‌َ مِن بَعدِ إِکراهِهِن‌َّ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ) غلام و کنيز اگر زنا کرد يا زنا داد حد شرعي او نصف حد احرار است چنانچه ميفرمايد.
(فَإِن أَتَين‌َ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيهِن‌َّ نِصف‌ُ ما عَلَي المُحصَنات‌ِ مِن‌َ العَذاب‌ِ) نساء آيه 30 لکن در صورتي که به جبر و اکراه با او زنا کردند معفوّ از حد است و در قيامت هم معذب نيست چون از روي اختيار نبوده و در حديث رفع از حضرت صادق عليه السلام است در کافي فرمود:
(قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم رفع عن امتي تسع خصال، الخطاء و النسيان و ما لا يعلمون و ما لا يطيقون و ما اضطروا اليه و ما استکرهوا عليه و الطيرة و الوسوسة في التفکر في الخلق و الحسد ما لم يظهر بلسان او يد)
و لکن در خبر ابي الجارود از حضرت باقر عليه السلام است که اينکه جمله منسوخ شده به آيه (فَعَلَيهِن‌َّ نِصف‌ُ ما عَلَي المُحصَنات‌ِ مِن‌َ العَذاب‌ِ) لکن با فرض اکراه سازش ندارد.
528