تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِيتاءِ الزَّکاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ (37)
رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ: تسبيح کنند در آن مساجد مردانى که از غايت استغراق در عبادت و اجتهاد در طاعت و انقياد امر الهى تجارتى، يعنى خريدن متاعى که در آن توقع فايده باشد، وَ لا بَيْعٌ: و نه فروختن آن. حاصل آنکه: داد و ستد و خريد و فروش، ايشان را مانع نشود و باز ندارد، عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ: از ياد کردن خدا، وَ إِقامِ الصَّلاةِ: و بپاداشتن و بجا آوردن نماز واجب و مستحب به شرايط و آداب مقرره، وَ إِيتاءِ الزَّکاةِ: و از دادن زکات واجبه و مستحبه. و در آيه شريفه اشاره است به آنکه جماعت مذکوره تجار بوده‌اند، و محققان بر آنند که چون بيع و شرا که اعظم اشغال دنيوى است ايشان را از ذکر خدا و نماز و زکات باز ندارد، باقى کارها به طريق اولى باز ندارد.
ابن بابويه از حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه فرمود: انّهم کانوا
«1». تفسير على بن ابراهيم قمى، ج 2، ص 104، چاپ کتابفروشى علّامه قم.
جلد 9 - صفحه 255
اصحاب تجارة فاذا حضرت الصلاة ترکوا التّجارة و انطلقوا الى الصلاة و هم اعظم اجرا ممّن لا يتجر: آنها تجارى بودند که چون وقت نماز مى‌رسيد ترک مى‌کردند تجارت را و متوجه نماز مى‌شدند، و اجر ايشان نزد خدا اعظمترين اجرهاست. «1» وصف ديگرشان اينست که با وجود مبادرت در طاعت و عبادت و توجه به خداى تعالى، يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ: مى‌ترسند روزى را که بگردد در آن روز دلها، يعنى از هول و فزع آن متحير و مدهوش گشته، از صفت آرامش به اضطراب منقلب و متغير شود. يا منقلب گردد ميان توقع نجات و ترس هلاک، وَ الْأَبْصارُ: و بگردد ديده‌ها و باز ماند، يا از خوف گردش نکند تا ببيند که نامه او از کجا آيد. 2- آنکه احوال قلبها و چشمها به اين وجه منقلب شود که دانا به چيزى گردد که دانا نباشد، و ببيند چيزى را که هرگز نديده باشد. 3- منقلب شود قلبها به رسيدن به حنجره و چشمها به کورى، بعد از بينائى. 4- منقلب شود دلها از شک به يقين و ايمان، و ديده‌ها از گمراهى و کج‌بينى، به رشد؛ پس هر که در دنيا شاک و متردد بود در حقانيت دين اسلام و قرآن، در آخرت حقيت آن بر او ظاهر شود، و هر که عالم بوده بصيرت و علم او بيشتر گردد.
تنبيه: آيه شريفه مدح فرمايد شهامت و مردانگى جماعتى را که با وجود اشتغال به تجارت، به ياد خدا هستند به مرتبه‌اى که چون وقت نماز درآيد دست از رنج و فايده بردارند و به وظايف بندگى و عبادت اقدام نمايند؛ و البته اين دستور کلى و سرمشق بزرگى است براى متدينين که در تقارن امر آخرتى و دنيائى، جانب آخرت را ترجيح دهند و به سبب اشتغال به امور دنيوى، از درک فيوضات ربانى باز نمانند.
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: ايشان تجارى هستند که مشغول نسازد ايشان را خريد و فروش از ياد خدا هرگاه داخل شود وقت نماز، ادا کنند بدرگاه خدا حق او را در آن وقت. «2»
«1». تفسير الصّافى، ج 3، ص 437، چاپ سعيد مشهد.
«2». تفسير الصافى، ج 3، ص 437، چاپ سعيد مشهد، به نقل از کافى.
جلد 9 - صفحه 256