تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (39)
جلد 9 - صفحه 257
بعد از ذکر صفات حميده اهل ايمان، بيان حالات کافران را مى‌فرمايد:
وَ الَّذِينَ کَفَرُوا: و آنانکه کافر شدند به ديانت اسلام و قرآن، أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِيعَةٍ: عملهاى ايشان که به حسب ظاهر نيکو نمايد، مانند سرابى است به زمين هموار. «سراب» آنست که شعاع آفتاب در نيمه روز بر زمين مستوى افتد، لمعان آن درخشنده در نظر آيد چون آب مواج، گمان برده شود آبى است که بر زمين جارى مى‌شود. حاصل آنکه چون صحت اعمال خيريه مانند صله رحم و اطعام فقراء و غير آن و ترتب ثواب بدان، فرع ايمان، و آن را کفار دارا نيستند، پس اعمالى که اعتقاد ايشان آنست که به آن مثاب خواهند گشت مانند سرابى است در بيابان. يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً: پندارد و گمان کند آن را تشنه، آب صاف زلال پس روى به آن آورد. حَتَّى إِذا جاءَهُ: تا اينکه برسد به آن چيز يا به محلى که توهّم آب نموده، لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً: نيابد آن مظنون و متصور خود را چيزى، يعنى آبى را نيابد.
تبيين: حق تعالى تمثيل فرموده اعمال کافر را به سراب، و او را تشبيه نموده به تشنه جگر سوخته؛ پس همچنانکه تشنه، سراب را از دور آب بيند و پندارد که آب است و چون نزديک آن رود آب را نيابد نااميد شده حسرت و شدت او زياده شود، کافر نيز گمان برد که اعمال او خوب و ثواب بر آن مترتب شود چون روز جزا شود از اميد پاداش و ثواب اعمال خود مأيوس گردد و به جهت فقدان شرايط قبول آن، حسرت و ندامت او زياد گردد، وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ: و يابد خدا را محاسب نزد خود، يا يابد عذاب خدا، يا زبانيه را نزد عمل خود. فَوَفَّاهُ حِسابَهُ:
پس تمام بدهد خدا او را جزاى کردار بر وجهى که حساب اقتضاى آن کرده باشد، يعنى جزاى خدا موافق و مطابق کردار خود يابد بدون تعدى و تفريطى.
وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ: و خدا زود حساب کننده باشد و حساب تمام خلايق يک دفعه و بدون فتره بنمايد و حساب بعضى او را از حساب بعض ديگر باز ندارد.
از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام پرسيدند: چگونه حق تعالى بندگان را در يک حال حساب فرمايد؟ فرمود: همچنانکه ايشان را در يک حال روزى عطا
جلد 9 - صفحه 258
فرمايد. «1» از مقاتل نقل شده که اين آيه در باره عتبة بن شيبه نازل شده که در زمان جاهليت طالب اسلام بود، و چون زمان ظهور دين اسلام شد در طريق کفر خود ثابت گرديد و قبول اسلام ننمود، لکن اين تمثيل در باره تمام کفار جارى است تا قيامت. «2»