تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَوْ کَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَکَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (40)
بعد از آن بيان تمثيل ديگر ميفرمايد:
أَوْ کَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍ: يا اعمال کفار مانند تاريکيهاى متراکمه است در درياى عميق بسيار آب که کنار دريا ديده نشود.
نکته: «أو» براى تخيير است، زيرا اعمال کفار به سبب آنکه لغو و بر آن اثرى مترتب نيست، مانند سراب مى‌باشد؛ و به سبب آنکه معرى از نور حق مى‌باشد، چون ظلمات متراکمه است که از لج بحر و امواج و سحاب حاصل مى‌شود. يا «أَوْ» براى تنويع است، زيرا اعمال کفار اگر نيکو باشد مانند سراب است، و اگر قبيح باشد مانند ظلمات است. يا براى تقسيم باشد به اعتبار وقتين، چه اعمال کفار مانند ظلمات است در دنيا، يا همچه سراب است در آخرت؛ و
«1». تفسير منهج الصّادقين، ج 6، ص 325، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». همان مدرک.
جلد 9 - صفحه 259
بهر تقدير معنى آنکه: اعمال کفار يا مانند تاريکيهاى متراکمه است در درياى بسيار عميق که دم بدم، يَغْشاهُ مَوْجٌ: مى‌پوشد آن دريا را موجى، مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ:
از بالاى آن موج، موج ديگر يعنى امواج مترادفه متراکمه، مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ: از بالاى آن موج دوم ابرى که انوار ستارگان را بپوشاند و تاريکى شديد گردد، ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ: تاريکيهائى بعضى بالاى بعض ديگر متراکم شده، يعنى سه تاريکى به هم ضم شده: تاريکى دريا، تاريکى موج دوم و تاريکى ابر. إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَکَدْ يَراها: هرگاه بيرون آورد آن گرفتار شده بدين تاريکيها دست خود را که نزديکترين اعضاى مرئيه به چشم باشد نزديک نيست که ببيند آن را، چه جاى آنکه از شأن او باشد که آن را ببيند. اين بيان شدت تاريکى است، يعنى دست خود را نبيند و نزديک نباشد که آن را بيند.
وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً: و هر که قرار نداد خدا براى او نور هدايت و ايمان را و نظر لطف و توفيق را از او بازگرفت به سبب سوء اختيار او از قبول ننمودن ايمان و اعراض از حق و او را در وادى خذلان فرو گذاشت به جهت عناد و انکار و استکبار با وجود ظهور آيات داله بر هدايت و اتمام حجت، فَما لَهُ مِنْ نُورٍ: پس نيست مر او را هيچ نورى، بر خلاف کسى که قبول ايمان نموده و موفق به هدايت شده به درجه رفيعه منيعه «نُورٌ عَلى نُورٍ» رسيده، به جهت آنکه هميشه طالب حق بوده و پيوسته جوياى هدايت کقوله تعالى «وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا».
تنبيه: بيان وجه تمثل دوم: ظلمات، اعمال تيره کافر است؛ بحر لجى، دل او؛ موج، آنچيزى است که دل او را مى‌پوشاند از جهل و شرک؛ سحاب، مهر خذلان، بر آن؛ يا از جهت فرط حيرت و جهل و پيروى ننمودن حق و رشاد مانند کسى است که در ظلمات مذکوره گرفتار شده باشد، زيرا عمل و قول و اعتقاد قلب او متقلب است در ظلمات متراکمه، چنانکه بعضى گفته‌اند که کافر متقلب است در پنج ظلمت: کردار و گفتارش ظلمت است، مدخل و مخرجش ظلمت و رجوع او در قيامت به ظلمت که جهنم باشد بر عکس مؤمن.
در منهج- روايت نموده که از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله پرسيدند
جلد 9 - صفحه 260
که: امت شما چگونه بر صراط بگذرند؟ فرمود که: امت من به نور على عليه السّلام گذرند، و على به نور من گذرد، و من به نور خدا؛ پس نور امت من از على، و نور على از من، و نور من از خدا؛ و هر که به ما تولى و پشت کند، او را نور نباشد، پس اين آيه تلاوت فرمود: «وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ». «1»