تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (41)
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ: آيا ندانستى (استفهام تقريرى) يعنى دانستى به يقين يا به استدلال به درستى که خدا را تسبيح گويند و به پاکى ياد کنند مر ذات يگانه او را، مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: هر که در آسمانها و زمينهاست از ملائکه و جن و انس، يا مراد تسبيح همه موجودات است. وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ: و نيز تسبيح مى‌گويند مرغان در حالتى که بال گشاده‌اند در هوا و صف کشنده‌اند.
نکته: ذکر «طير» تخصيص بعد از تعميم است به جهت آنچه در طيور باشد از صنع ظاهر و دليل باهر، و لذا مقيد ساخته بقوله «صَافَّاتٍ» چه اجرام سفليه را که بالطبع مايل، مرکز قوت و قدرت و توقف در هوا و الهام بسط بالها ارزانى فرمودن به وقت صف کشيدن با آنکه در خارج قبض و بسط نيز هست؛ هر آينه برهانى است قاطع و حجتى است ساطع بر کمال قدرت صانع و حکمت او سبحانه.
کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ: هر يک از اهل آسمان و زمين، يا از مرغان يا
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 327، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 261
همگى بتحقيق دانسته‌اند دعاى خود را و تنزيه خود را. و اين بنابر تشبيه حال همه باشد در دلالت بر حق به حال کسى که دانا باشد به حق، يا خدا داند نماز و تسبيح همه را اختيارا يا طبعا. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ: و خدا دانا است به آنچه بنده مى‌کند از طاعت و عبادت. نزد بعضى نماز براى انسان و تسبيح براى هر شى‌ء.
تبصره: بعضى تسبيح موجودات را تسبيح حالى، و جمعى مقالى دانسته‌اند، و ممکن است جمع ميان هر دو.
اما تسبيح حالى آنکه: تمامى موجودات و ممکنات به صفات و لوازمات و آثار و فقر ذاتى، دالند بر صانع و خالق و مصورى که غنى بالذات است، و همه مطيعند پروردگار خود را در آنچه ايجاد فرموده آنها را براى آن؛ و ايضا نقصانات خلايق و کمالات و کثرات و اختلافات و مضاده آنها، شواهدى است بر يگانگى ذات خداوندى، و برهانى است بر نفى شريک و ندوضد؛ چنانکه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد:
بتشعيره المشاعر عرف ان لا مشعر له و بتجهيره الجواهر عرف ان لا جوهر له و بمضادّته بين الامور عرف ان لا ضدّ له و بمقارنته بين الاشياء عرف ان لا قرين له «1»:
به خلق فرمودن خدا مشاعر را، دانسته شده که نيست مشعرى براى ذات او (زيرا بعد از افاضه مشاعر به بندگان محقق گردد که بندگان محتاج به اين مشاعر و ذات الهى غنى على الاطلاق ميباشد) و به جوهر ساختن جواهر، دانسته شده که جوهر نيست (زيرا جوهريت از لوازم امکان و ذات سبحانى منزه از امکان است) و به ايجاد ضديت بين اشياء، دانسته شده که ضد ندارد (زيرا ضدين راى لابد است از محالّ مختلفه که بدان سبب محتاج به آن محل و مکانند و ذات خداوندى منزه از احتياج و مکان است) و به مقارنت ميان اشياء، دانسته شده که قرينى براى ذات او نيست (زيرا مقارنه نمودن هر چيز راى با مناسب خود مثل مقارنه ملزومات با لوازم يا مقارنه اشياء به ازمنه و امکنه و غيره، از لوازم
«1».، نهج البلاغه فيض الاسلام، ص 743، خطبه 228.
جلد 9 - صفحه 262
امکان، و به ساحت کبريائى روا نيست).
اما تسبيح مقالى آنکه: حق تعالى طريق دعا و تسبيح خود راى الهام تمامى موجودات نموده، و هر يک به لغتى تسبيح سبحانى راى گويا هستند که سايرين از آن آگاه نيستند.
در خرايج- از حضرت امام حسين عليه السّلام در حال کوچکى سؤال شد از صداهاى مرغان، زيرا از شرط امام آنست که عالم به تمام لغات باشد حتى صداى حيوانات. حضرت تسبيح بسيارى از طيور راى بيان و در آخر تلاوت فرمايد آيه «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ. الخ». «1» در کافى سالم مولى ابان روايت نموده که شنيدم حضرت صادق عليه السّلام مى‌فرمود: نيست هيچ پرنده‌اى صيد شود مگر به ترک او تسبيح را، و هيچ مالى ضررى نرسد مگر به ترک زکات. «2»