تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِينَ مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ وَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَ حِينَ تَضَعُونَ ثِيابَکُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَکُمْ لَيْسَ عَلَيْکُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلى بَعْضٍ کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (58)
جلد 9 - صفحه 280
شأن نزول: اسماء دختر ابى مرشد را غلامى بود، وقتى به خانه وارد شد اسماء در حالتى بود که نخواست غلام او را چنان بيند؛ پس از آمدن او، کراهت يافته، خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آمد عرض کرد: اين غلامان و خدمتگاران ما در خانه‌هاى ما درآيند در اوقاتى که ما را از آن کراهت باشد؛ آيه شريفه نازل شد: «1» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و پيغمبر، لِيَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِينَ مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ: بايد اجازه طلبند شما را آنانکه مالک ايشان است دستهاى شما، يعنى بندگان و خدمتگزاران مرد و زن. نزد بعضى اختصاص به عبيد دارد و کنيز را شامل نيست، چنانچه از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام مروى و موافق با ظاهر آيه مى‌باشد. «2» وَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ: و نيز بايد اجازه طلبند آنانکه نرسيده‌اند به حد احتلام از شما، يعنى غير بالغ آزاد. تعبير از بلوغ به احتلام به جهت آنست که اقوى دليل بلوغ است.
حاصل آنکه کودکان آزاد نيز بايد طلب اذن نمايند از شما براى آمدن به خانه‌هاى شما، ثَلاثَ مَرَّاتٍ: سه مرتبه در هر شبانه روزى، مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ: پيش از نماز صبح که آدمى از خواب برمى‌خيزد و جامه خلوت بيرون کرده مى‌خواهد که لباس صحبت پوشد، وَ حِينَ تَضَعُونَ ثِيابَکُمْ: و يکبار هنگامى که مى‌نهيد جامه‌هاى خود را، مِنَ الظَّهِيرَةِ: آن وقت که نصف روز است و براى قيلوله لباس را بيرون آورده‌ايد، وَ مِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ: و يکبار
«1». تفسير ابو الفتوح رازى، ج 8، ص 242 و 243.
«2». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 154، چاپ کتابخانه آية اللّه العظمى المرعشى النّجفى.
جلد 9 - صفحه 281
بعد از نماز عشاء که وقت بيرون شدن از لباس و در آمدن به رختخواب است، ثَلاثُ عَوْراتٍ لَکُمْ: اين سه وقت عورت است مر شما را، زيرا در سه وقت که تبديل جامه به جامه ديگر مى‌کنيد، ممکن است که به ستر و حفظ عورات شما اخلال دست دهد و عورات شما ظاهر گردد. يا اين سه وقت به منزله عورت است که مراقب ستر آن هستيد و کراهت داريد که کسى مشاهده کند شما را.
لَيْسَ عَلَيْکُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ: نيست بر شما مؤمنين آزاد و نه بر خدمتکاران و غلامان، جُناحٌ بَعْدَهُنَ: بأسى و گناهى بعد از اين سه وقت در ترک اذن و اجازه. پس بيان معنى فرمايد: طَوَّافُونَ عَلَيْکُمْ: طواف کننده و گردنده هستند بر شما براى خدمت، يعنى ايشان خادم شما هستند، پس چاره ندارد از وارد شدن بر شما در غير اوقات سه گانه، و متعذر باشد بر ايشان استيذان. بَعْضُکُمْ عَلى بَعْضٍ: بعضى از شما طواف کننده بر بعضى، يعنى مماليک شما بر موالى، يا طواف مى‌کند بعضى از شما بر بعضى. اين دو جمله بر استيناف است براى بيان عذر ترخص در ترک اذن که آن کثرت مخالطه و مداخله باشد.
کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ: چنانچه بيان شد آنچه دستور مماليک شما بود در اين آيه، همچنين بيان فرمايد خدا براى شما آيات احکام را. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ: و خدا دانا است به آنچه صلاح شما در آنست، حکيم است در آنچه بجا مى‌آورد از افعال.
على بن ابراهيم قمى در تفسير خود فرمايد: خداى تعالى نهى فرموده در اين اوقات سه گانه اينکه داخل شود کسى بر کسى نه پدر، نه خواهر، و نه مادر، و نه خادم، مگر به اذن و اجازه. «1»