تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَ لا عَلى أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُيُوتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِکُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِکُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِکُمْ أَوْ ما مَلَکْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِکُمْ لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِکُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَکَةً طَيِّبَةً کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (61)
جلد 9 - صفحه 286
چون مقدم شد ذکر استيذان، سپس رفع حرج مؤمنين را در خوردن و آشاميدن از مأکول و مشروب خويشان خود مى‌فرمايد:
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ: نيست بر کور گناهى، وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ: و نه بر لنگ گناهى، وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ: و نه بر عليل گناهى.
بيان: مفسرين را در اين آيه اختلاف است:
1- نزد ابن عباس آنکه: تندرستان صحابه، مواکله با اين جماعت را حرج مى‌دانستند و مى‌گفتند: ما خوب از طعام را مى‌بينيم و مى‌خوريم، لکن کوران نمى‌بينند و لنگان توانائى نشستن ندارند تا به فراغت غذا خورند، و مريض قدرت تام ندارد.
2- از زهرى نقل شده: مجاهدين وقت رفتن، کليد خانه‌هاى خود را به آنها مى‌دادند و مى‌گفتند: شما مجازيد در خوردن، آنها تناول را حرج مى‌دانستند، اين آيه نازل شد که بأسى نيست. «1» 3- آنکه بر اين جماعت گناهى نيست بر ترک جهاد.
وَ لا عَلى أَنْفُسِکُمْ: و نيست بر شما گناهى، أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُيُوتِکُمْ: اينکه بخوريد از خانه‌هاى عيالات و زنان خود، يا خانه‌هاى اولادان خود. و مؤيد اين است فرمايش: انت و مالک لابيک، أَوْ بُيُوتِ آبائِکُمْ: يا از خانه‌هاى پدران خود أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِکُمْ: يا از خانه‌هاى مادران خود، أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِکُمْ: يا از خانه‌هاى برادران خود، أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِکُمْ: يا از خانه‌هاى خواهران خود،
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 344 و نيز تفسير مجمع البيان ج 4، ص 156 و 157.
جلد 9 - صفحه 287
أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِکُمْ: يا از خانه‌هاى عموهاى خود، أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِکُمْ: يا از خانه‌هاى عمه‌هاى خود، أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِکُمْ: يا از خانه‌هاى دائى‌هاى خود، أَوْ بُيُوتِ خالاتِکُمْ: يا از خانه‌هاى خاله‌هاى خود، أَوْ ما مَلَکْتُمْ مَفاتِحَهُ: يا از خانه کسى که مالک هستيد کليد خانه او را، يعنى خانه مملوک، به جهت آنکه سيد، مالک است خانه بنده خود را يا از خانه کسى که غائب و کليد او نزد شما باشد، يعنى و کيل و قيم در ضياع و ماشيه او، پس بأسى نيست بر او اينکه بخورد از ثمره ملک او و از شير گله او. يا مراد خازن شخص باشد که چيز کمى تناول کند، أَوْ صَدِيقِکُمْ: يا از خانه‌هاى دوستان خود.
و از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: قسم به خدا «صديق» مردى است که داخل شود در خانه دوست خود، پس بخورد از طعام او بدون اذن او. «1» و به روايتى ديگر از آن حضرت عليه السّلام فرمود به اصحاب: آيا داخل مى‌کند يکى از شما دست خود را در آستين يا کيسه رفيق يا دوست، پس بگيرد از مال او؟ گفتند: نه، فرمود: نيستيد شما دوستان. «2» لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ: پس نيست بر شما بأسى و گناهى، أَنْ تَأْکُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً: اينکه بخوريد با هم يا متفرق. چون اصحاب حرج مى‌دانستند تنها غذا خوردن را چنانکه عادت عرب است، و بسا از صبح تا عصر مى‌نشست به انتظار، که کسى آيد و با او هم غذا شود، آيه شريفه نازل شد که رخصت باشد براى شما هر طور مى‌خواهيد غذا بخوريد، با هم يا تنها.
فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً: پس هرگاه داخل شويد خانه را، فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِکُمْ:
پس سلام کنيد بر اهل خانه. حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: مراد سلام کردن مرد است بر اهل خانه وقتى داخل شود، پس رد که مى‌کنند و جواب که مى‌دهند، سلام شماست بر نفس شما. تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ: اين تحيتى است از.
«1». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 157.
«2». تفسير برهان، ج 3، ص 153 عين همين روايت از امام باقر عليه السّلام آورده شده است (روايت 9)
جلد 9 - صفحه 288
جانب خدا که تحيت فرموده است شما را به آن. مُبارَکَةً طَيِّبَةً: با برکت است خير آن و پاکيزه است اجر آن. وصف سلام را فرموده به برکت به جهت آنکه مى‌نشاند در قلب مودت و محبت را و موجب انبساط و خوش خلقى شود، و اشعار است به امن و سلامتى از شرّ ملاقات کننده.
تنبيه: يکى از سنت حسنه و عادت مرضيه اسلاميّه، سلام نمودن مى‌باشد، زيرا بهترين اخلاق اهل دنيا و آخرت، و از جمله اوامر مؤکده در شريعت مى‌باشد.
فرمود: از آثار تواضع است سلام نمودن با هر که ملاقات کنى. «1» و نيز فرمود: بخيل کسى باشد که بخل نمايد به سلام. «2» از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که فرمود: هرگاه مردى از شما داخل خانه شود، اگر کسى باشد پس سلام کند، و اگر کسى نباشد بگويد «السّلام علينا من عند ربّنا» خداوند تعالى مى‌فرمايد: «تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَکَةً طَيِّبَةً». «3» به روايت ديگر فرمايد: هرگاه داخل شود کسى از شما خانه خود را، پس سلام نمائيد، زيرا نازل کند برکت را و مأنوس کند ملائکه را.
خداوند تعالى بيان فرمود در اين آيه، مکارم اخلاق را به جهت تنزيه از رذايل اخلاق و آنچه موجب عدم انس و الفت مى‌باشد. کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ: همچنين بيان مى‌فرمايد خدا براى شما دلائل را بر جميع آنچه مکلف ساخته شما را به آن. لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ: براى اينکه تعقل کنيد معالم دين خود را، و تأمل نمائيد وظايف مقرره خود را.
تتمه: صاحب کنز العرفان فرمايد: استدلال فرموده‌اند فقهاء به اين آيه بر جواز تصرف به خوردن فقط، نه غير آن از خانه‌هاى خويشان مذکوره، به اعتبار رفع بأسى که مستلزم است اباحه را، لکن به شرط کراهت نداشتن مالک و اسراف
«1». اصول کافى، ج 2، ص 446، باب التسليم، به نقل از امام صادق عليه السّلام، روايت 12.
«2». اصول کافى، ج 2، ص 445، باب التسليم به نقل از امام صادق عليه السّلام، روايت 6.
«3». تفسير برهان، ج 3، ص 153 و نيز تفسير صافى، ج 3، ص 450.
جلد 9 - صفحه 289
ننمودن در تصرف، خواه مالکين حاضر باشند يا غائب. و بعضى شرط کرده‌اند که مالکين امر کنند آنها را به حضور در خانه‌هاى ايشان، و ظاهر آيه مقتضى عدم تقييد است. «1»