تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذا کانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَکَ أُولئِکَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (62)
چون مقدم شد ذکر معاشرت با خويشان و مسلمين، بعد از آن کيفيت معاشرت با پيغمبر را بيان مى‌فرمايد:
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ: اينست و جز اين نيست ايمان آرندگان حقيقى و کامل، الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ: آن کسانى هستند که تصديق نمودند حقيقتا به يگانگى خدا و رسالت پيغمبر او. وَ إِذا کانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ: و زمانى که با پيغمبر بر امرى که مقتضى اجتماع و معاونت بر آنست مانند حاضر شدن در جهاد و يا مشورت در کارى يا انعقاد نماز جمعه و امثال اينها، لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ: برنگردند از پيغمبر و از آن امر، تا اينکه طلب اذن کنند پيغمبر را در برگشتن. إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَکَ: بدرستى که آنانکه طلب کنند تو را در
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 348، چاپ اسلاميّه، به نقل از کنز العرفان.
جلد 9 - صفحه 290
برگشتن، أُولئِکَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ: آن جماعت کسانيند که ايمان دارند به خدا و رسول.
حاصل آنکه حق تعالى حکم فرمايد در اينجا به آنکه اجازه طلبان ايشانند مؤمنين به خدا و پيغمبر او، چنانکه در اول حکم فرمود به اينکه کاملين در ايمان کسانيند که جامعند بين اعتقاد به خدا و بين استيذان، نه کسانى که بدون اجازه مراجعت کنند.
فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ: پس هرگاه طلب کنند تو را اى پيغمبر به جهت بعض مهمات و حاجات خود. بيان وظيفه آن حضرت است در اين باب در اثر بيان آنچه وظيفه مؤمنين مى‌باشد از استيذان، و اينکه اذن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در وقت استيذان امر واجب متحتم نيستند، بلکه مفوض باشد به رأى مبارک پيغمبر و لذا مى‌فرمايد: فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ: پس اجازه فرما براى هر که مى‌خواهى تو از ايشان، يعنى اختيار با حضرت تو باشد، اجازه فرما هر که را مى‌خواهى و ميدانى که در آن حکمت و مصلحت است. حق تعالى مختار فرموده حضرت پيغمبر را در اذن دادن و ندادن، و اين حکم جارى است نسبت به قائم مقام پيغمبر از ائمه معصومين صلوات اللّه عليهم اجمعين. وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ: و طلب آمرزش نما براى ايشان مر خدا را به سبب خارج شدن آنها از عده‌اى که با تو باشند. و استغفار پيغمبر براى ايشان عبارت است از دعا نمودن در حق آنها به لطف و مرحمتى که مغفرت با او واقع شود. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ:
بتحقيق خدا آمرزنده است گناهان را، مهربان است به انعام و احسان و تخفيف تکليف از ايشان.
در کشاف گفته: استغفار براى مستأذنين دال است بر آنکه احسن و افضل، استيذان ننمودن آنهاست در رفتن. «1» على بن ابراهيم قمى رحمه اللّه فرمايد: اين آيه در شأن حنظلة بن ابى عياش نازل شد. شرح قضيه آنکه: حنظله تزويج نمود در شبى که صبح آن جنگ احد
«1». تفسير کشّاف زمخشرى، ج 3، ص 86.
جلد 9 - صفحه 291
واقع شد، پس استيذان نمود از حضرت پيغمبر که نزد اهلش باشد، آيه شريفه نازل شد (فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ) حضرت اجازه فرمود و حنظله نزد عيالش ماند، پس صبح به حالت جنابت در معرکه قتال حاضر و شهيد شد. حضرت فرمود:
ديدم ملائکه غسل مى‌دادند به آب «مزن» در صحايف نقره بين آسمان و زمين، پس ناميده شد حنظله به «غسيل الملائکة». «1» تنبيه: آيه شريفه آگاهى است مؤمنان را به کمال مراتب ايقان و امتثال فرامين خداوند منان و پيروى رسول حضرت سبحان. و چون اين مطلب مسلم باشد که اطاعت پيغمبر در احکام اطاعت خداست به صريح آيه شريفه «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ»، «2» بنابراين مؤمنان حقيقى، خود را موظف دانند که در تمام احوال از رفتار و گفتار و حرکات و سکنات، مأذون از جانب پيغمبر باشند تا رتبه کمال ايمان حقيقى را دارا شوند.