تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَ لا عَلى أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُيُوتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِکُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِکُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِکُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِکُمْ أَوْ ما مَلَکْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِکُمْ لَيْسَ عَلَيْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِکُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَکَةً طَيِّبَةً کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (61)
ترجمه
نيست بر کور گناهى و نه بر لنگ گناهى و نه بر بيمار گناهى و
جلد 4 صفحه 50
نه بر خودتان که بخوريد از خانه‌هاتان يا خانه‌هاى پدرانتان يا خانه‌هاى مادرانتان يا خانه‌هاى برادرانتان يا خانه‌هاى خواهرانتان يا خانه‌هاى عموهاتان يا خانه‌هاى عمه‌هاتان يا خانه‌هاى خالوهاتان يا خانه‌هاى خاله‌هاتان يا آنچه مالک شديد کليدهاى آنرا يا دوستتان نيست بر شما گناهى که بخوريد با هم يا جدا جدا پس چون داخل شديد در خانه‌هائى پس سلام کنيد بر خودتان سلام کردنى از نزد خدا با برکت پاکيزه اين چنين بيان ميکند خدا براى شما آيتها را باشد که شما بعقل دريابيد.
تفسير
بعضى گفته‌اند معمول در صدر اسلام آن بود که وقتى مسلمانان بجهاد ميرفتند کليد خانه‌هاشان را ميدادند بيکى از سه فرقه نامبرده شده در اول آيه شريفه که از جهاد معذور بودند و آنها با آنکه مأذون بودند از تناول اغذيه‌ئى که در آنخانه‌ها بود اجتناب ميکردند و نميخوردند و گاهى موجب فساد آن اغذيه ميشد لذا خداوند براى آنها و ساير مسلمانان تجويز فرموده خوردن از اين قبيل خانه‌ها را که شاهد حال نوعى بر رضايت صاحبان آنها موجود است از اقارب و غيرهم و قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اهل مدينه قبل از آنکه مسلمان شوند از کور و شل و مريض کناره گيرى ميکردند و با آنها غذا نميخوردند و در انصار بزرگ منشى و خودپسندى يافت ميشد پس گفتند کور نمى‌بيند طعام را و شل توانائى ازدحام بر طعام را ندارد و بيمار مانند سالم غذا نميخورد پس کنار گذاردند براى آنها طعامشان را در يکطرف و هم غذا شدن با آنها را براى خودشان گناه پنداشتتند و آن سه دسته ميگفتند شايد ما اسباب اذيت مردم شويم اگر با آنها غذا بخوريم پس کناره‌گيرى نمودند از هم غذا شدن با غير و چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله وارد مدينه شد از او سؤال نمودند پس خداوند نازل فرمود ليس عليکم جناح ان تأکلوا جميعا او اشتاتا و ظاهرا اين شأن نزول راجع به اين قسمت از آيه است که تجويز هم غذا شدن با يکديگر باشد و آنچه قبلا بيان شد راجع بخوردن آن سه فرقه و غير آنها از خانه‌هاى نامبرده شده است در غياب صاحبانشان که با عدم علم بکراهت آنها ميتوان در آنخانه‌ها تصرف نمود و مؤيّد اين استظهار آنستکه خود قمى ره
جلد 4 صفحه 51
که ناقل اين حديث است فرموده مسلمانان بجهاد ميرفتند و کليد خانه‌هاشان را ببرادران دينى خودشان ميدادند و آنها با آنکه مأذون بودند در خوردن و برداشتن از آن خانه‌ها امتناع از آن مينمودند تا اين آيه نازل شد و از اين معلوم ميشود که اين دو معنى را منافى با يکديگر ندانسته و بنابراين ميتوان گفت مراد از اين جمله آنستکه مانعى ندارد با هم ديگر غذا بخوريد يا جدا جدا و مانعى ندارد با حضور صاحب خانه باشد يا در غياب او و گفته‌اند مراد از بيوتکم خانه‌هاى زنان و فرزندان است که جائز است بدون اذن آنها با عدم منع بقدر ضرورت از اغذيه موجوده در آن، شخص بخورد چون زن و فرزند عيال مردند و خانه‌هاى آنها بمنزله خانه خود شخص است و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم به پسرى که مدعى ميراث مادرش بود از پدرش فرمود تو و مالت مال پدرت ميباشيد و نيز آنحضرت فرموده پاکيزه‌ترين چيزى که مرد ميخورد مال مکتسب او است و اولادهم مکتسب او است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند چه مقدار حلال است بر مرد از مال اولادش فرمود خوردن بدون اسراف وقتى که مضطر شود عرضه داشتند پس چگونه پيغمبر به پسرى که مدعى پدرش شده بود فرمود تو و مالت مال پدرت ميباشيد فرمود آن پسر مدعى ارث مادرش بود و پدر ميگفت خرجش کردم و چيزى نداشت آيا سزاوار بود پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم پدر را براى پسر حبس کند و از اين هم که خداوند بيوت اولاد را در ضمن اقارب ذکر نفرموده با آنکه آنها اولى بذکر بودند معلوم ميشود براى آنستکه داخل در بيوت خودشان است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اين جماعت که خداوند در اين آيه نامبرده جائز است بخورند بدون اذن آنها از خرما و نان خورش و همچنين براى زن جائز است بخورد از خانه شوهرش بدون اذن او اما غير از اين دو از ساير اطعمه پس جائز نيست خوردن آن و نيز از آن حضرت نقل نموده که زن ميتواند از خانه شوهرش بخورد و تصدق بدهد و دوست هم ميتواند از منزل دوستش بخورد و تصدق بدهد و ظاهرا بايد مقيد شود بمقدار ضرورت و رفع حاجت چنانچه در کافى از امام صادق عليه السّلام در تحت عنوان او ما ملکتم مفاتحه نقل نموده که مرد و کيل دارد قيام ميکند در مال
جلد 4 صفحه 52
او پس ميخورد بدون اذن او و از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده که نيست بر تو گناهى در آنچه اطعام کنى يا بخورى از آنچه مالک شدى کليد آنرا ماداميکه فاسد نکنى آنرا و بايد مقيد شود بآنچه در مجمع از ائمه هدى عليهم السلام نقل نموده که ايشان فرمودند باکى نيست بر جماعت مذکوره که بخورند از خانه‌هائى که خداوند نامبرده در اين آيه بقدر حاجتشان بدون اسراف و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند مراد از قول خداوند او صديقکم چيست فرمود آن، قسم بخدا مرد است که داخل ميشود در خانه رفيقش پس ميخورد بدون اذن او و در جوامع از آنحضرت نقل نموده که از بزرگى مقام صديق است که بايد انسان همان انس و اطمينان و انبساط و يگانگى را که در خانه خود و پدر و برادر دارد با او داشته باشد و مراد از ملک مفتاح اختيار دارى از خانه داراى مفتاح است يا مطلق وکالت و اختيار دارى از قبل غير چنانچه در روايت کافى که در تحت اين عنوان نقل شد ذکر شده بود و بعضى مفتاح را عبارت از خزائن دانسته‌اند از قبيل قول خداوند و عنده مفاتح الغيب يعنى خزائن آن و گفته‌اند مراد خوردن مولى است از خانه بنده خود که ملک او است و انصافا اين معنى از هر جهت غير وجيه است و بنظر حقير اين آيه هم مانند بعضى از آيات ديگر اين سوره که گذشت در مقام بيان آداب معاشرت ارحام و بستگان و دوستان با يکديگر است و خداوند خواسته صاحبان قرابت و نسبت نامبرده را متوجه فرمايد بامرى که لازمه سخا و مروت و وفا است تا ملتزم بآن باشند و اجتناب نمايند از امرى که لازمه بخل و دنائت طبع و کوتاهى نظر است و آن بآنستکه از اين مقدار تصرفات از قبيل خوردن و آشاميدن و مختصر احسانى بکسى کردن نسبت ببستگان خودشان مضايقه نداشته باشند و چون سزاوار نيست بر آنها منع، لازم نيست بر اينها استيذان چون اذن شاهد حال نوعى موجود است و آن کافى است و چه بسا باشد که استيذان توهين از طرف باشد چون دلالت بر احتمال عدم رضايت دارد که آن لازمه اوصاف ذميمه مذکوره است و مؤمن بايد از آن منزّه و مبرّى باشد بلى لازم از مقدار مقتضى و شايسته نسبت بحال طرفين تجاوز نشود و در صورتى که از حال طرف قطعا بدست آمده باشد
جلد 4 صفحه 53
که مؤدب باين خلق مرضى الهى نشد و اوصاف ذميمه مذکوره در او رسوخ دارد نميتوان بدون اذن دخالتى نمود چون تصرف در مال مردم بدون رضايت آنها ممنوع است و اين آيه در مقام اثبات رضا است ماداميکه معلوم نباشد خلاف آن حاصل آنکه خداوند اهل ايمان را منزه از اين مقدار بخل و تفتير و امساک دانسته و دستور به بستگان آنها داده که اين احتمال را در باره آنها ندهند و اخيرا دستور فرموده که وقتى در خانه‌ها وارد شويد سلام کنيد بخودتان و جواب بشنويد از خودتان در معانى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که فرموده آن سلام نمودن مرد است بر اهل خانه وقتى داخل شود پس بر ميگردانند بر او پس آن سلام نمودن شما است بر خودتان و در مجمع از امام صادق عليه السّلام مثل آنرا نقل نموده و قمى ره فرموده آن سلام نمودن شما است بر اهل خانه‌ئى ورد نمودن آنها است بر شما پس آن سلام تو است بر خودت و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که فرمود وقتى مردى از شما داخل خانه خود شود پس اگر در آن کسى باشد سلام ميکند بر آنها و اگر کسى نباشد پس بايد بگويد السلام علينا من عند ربّنا خدا ميفرمايد تحيّتى است از نزد خدا که مبارک و پاکيزه است و در جوامع فرموده که خداوند توصيف فرمود تحيت را ببرکت و پاکيزگى براى آنکه آن دعاى مؤمن است که اميد دارد بآن از خدا زيادى خير و پاکيزگى روزى را و از اين باب است که فرموده سلام کن بر اهل بيت خود زياد ميشود خير خانه تو و ظاهرا لفظ تحيّة مفعول مطلق باشد چون بمعناى سلام است که از جانب خداوند مقرر و موجب خير و برکت و پاکى و پاکيزگى است اين چنين واضح و مبين ميفرمايد خدا براى شما احکام و آداب را تا تفکر و تعقل کنيد و بيابيد خير و صلاح خودتان را در امور.
جلد 4 صفحه 54