تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِينَ مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ وَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَ حِينَ تَضَعُونَ ثِيابَکُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَکُمْ لَيْسَ عَلَيْکُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلى بَعْضٍ کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (58) وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (59) وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِکاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَ أَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (60)
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد بايد که دستور خواهند از شما آنان که مالک شد دستهاتان و آنانکه نرسيده‌اند بحدّ احتلام از شما سه يار پيش از نماز صبح و وقتى که مى‌نهيد جامه‌هاتانرا از ميان روز و از بعد نماز خفتن سه وقت خلوت است براى شما نيست بر شما و نه بر آنان گناهى بعد از آن سه گردند گانيد بر گرد يکديگر بعضيتان بر بعضى اين چنين بيان ميکند خدا براى شما آيتها را و خدا داناى درستکار است
و چون رسند کودکان از شما بحدّ احتلام پس بايد
جلد 4 صفحه 47
دستور خواهند همچنانکه دستور خواستند آنانکه رسيده بودند پيش از ايشان اين چنين بيان ميکند خدا براى شما آيتهايش را و خدا داناى درستکار است
و بازنشستگان از زنانى که اميد ندارند تزويجى را پس نيست برايشان گناهى که بنهند جامه‌هاشانرا در حاليکه ظاهر سازندگان نباشند زينتى را و اينکه عفّت جويند بهتر است براى آنان و خدا شنواى دانا است.
تفسير
خداوند سبحان اوقات خلوت و آداب آنرا براى اهل ايمان بيان فرموده که بايد دستور دهند بغلامان و پسران نابالغ خودشان که بحدّ تميز رسيده‌اند در سه وقت بدون اذن و سر زده بر آنها وارد نشوند يکى وقت بيدار شدن براى نماز صبح يکى وقتى که براى خواب نيمه روز و رفع شدّت گرما بمنزل ميآيند و معمولا برهنه ميشوند يکى هم وقت خواب شب که بعد از نماز عشاء است چون در اين سه وقت انسان براى پوشيدن يا کندن لباس برهنه ميشود و مناسب نيست خدمتکار يا فرزند مميّزش او را به بيند و بنابراين ثلاث عورات خبر مبتداء محذوف است يعنى اين سه وقت، اوقات کشف عورت و خلوت شما با زنانتان است و بعضى ثلاث بنصب قرائت نموده‌اند و بنابراين ثلاث عورات بدل ثلاث مرّات است و ظهيره نيم روز و وقت شدّت گرماى هوا است که آن وقت کندن لباس است لذا من الظّهيره بيان حين تضعون ثيابکم است و گناهى نيست بر شما و غلامان و پسران شما بعد از آن سه وقت از اوقات ديگر که بدون اذن وارد شوند آنها بر شما و وارد شويد شما بر آنها چون آنها براى انجام خدمات شما ناچارند که زياد آمد و شد کنند نزد شما و بعضى از شما با بعض ديگر بايد مراوده داشته باشيد آنها براى خدمت و شما براى تربيت و استخدام و اطلاع بر احوالشان و در اين صورت مشکل است هر مرتبه که آنها بخواهند بر شما وارد شوند يا شما بر آنها وارد شويد با اذن باشد و خدا راضى بزحمت بندگانش نيست و تکليف با مشقّت نميکند و بنابراين طوّافون عليکم خبر مبتداء محذوف است که گفته‌اند آن کلمه هم است و بنظر حقير محتمل است آن انتم باشد تا بعضکم على بعض بيان باشد نه اضراب و از براى هر يک از اين دو تقدير مزيّتى است که در ديگرى نيست و بر هر تقدير مراد بعضکم طوّافون على بعض است و نيز محتمل
جلد 4 صفحه 48
است مراد از گناه نبودن بر موالى تجويزتر کشان امر مملوک و پسر را باستيذان باشد و بنابراين مراد از بعضکم على بعض ورود آنها است بر موالى و فائده آن اشاره بنکته ديگرى است براى ترخيص غير از رفع حرج و آن خودى بودن و اجنبى نبودن آنها است و گناه نبودن در ورود بى اذن مخصوص بمملوک و پسر است و در اينصورت تقدير مبتداء متعيّن در کلمه هم است يعنى آنها چون موظف بخدمت شمايند بايد زياد بر شما وارد شوند و ميشوند و بعضى از خود شما و اهل بيت شمايند که بر بعض ديگر وارد شده‌اند اجنبى نيستند اين چنين واضح و معلّل بيان ميفرمايد خدا براى شما احکام خود را و خدا عالم است بمصالح و مشکلات شما و دستوراتش بر طبق مصلحت و حکمت است و چون اطفال شما مردان آزاد بحدّ بلوغ رسيدند که اقوى دليل آن خواب ديدن و محتلم شدن است پس بايد اذن بگيرند در موقع ورود بر شما هر وقت باشد مانند اذن گرفتن کسانيکه قبل از آنها بالغ شدند از مردان آزاد و تخصيص وجوب اذن باطفال آزاد براى آنستکه بندگان حال بعد از بلوغشان با قبل از آن تفاوت ندارد و در غير آن سه وقت بدون اذن ميتوانند وارد شوند بر موالى خودشان براى احتياجشان بخدمت چنانچه گذشت در کافى از امام صادق عليه السّلام در ذيل اين آيه نقل نموده که کسيکه برسد بحدّ بلوغ از شما پس نبايد داخل شود بر مادر و خواهر و خاله خود و غير آنها مگر با اذن و همچنين است خادم وقتى بالغ شود در آنسه وقت که خدا فرموده اگر چه در خانه شما باشد آن اوقات را خداوند براى عشرت و خلوت قرار داده و قمى ره نقل نموده که خدا نهى فرموده از ورود کسى بر کسى در اين اوقات سه‌گانه نه پدر و نه خواهر و نه مادر و نه خادم مگر باذن و ظاهرا نکته تکرار کذالک يبيّن اللّه تا آخر آيه مبالغه و تأکيد در استيذان است که سهل انگارى نشود و نيز براى تسهيل امر اجازه فرموده که پير زنان بازنشسته از شوهردارى و افتاده از ديدن خون حيض که اميدوار نيستند مردى طالب ازدواج با آنها باشد و رعبت بنزد يکى بآنها کند که لباس ظاهر متعارفى را که زنان غير قواعد براى ستر از مردان اجنبى ميپوشند نپوشند در صورتى که زينتى را که بر حسب آيه غضّ که در اوائل سوره گذشت بايد آشکار نکنند با خود نداشته
جلد 4 صفحه 49
باشند و ارائه ندهند از قبيل گوشواره و گلوبند و در مجمع از امام باقر و امام صادق عليهما السلام نقل نموده که يضعن من ثيابهنّ قرائت فرموده‌اند و بنابراين معنى ظاهرتر است چون مراد نپوشيدن بعضى از لباس‌ها است نه تمام آنها و در تعيين آن لباسى که جائز است بر آنان نپوشيدن آن روايات مختلفه از ائمه اطهار وارد شده که قدر متيقّن از آن چادر است و در بعضى معجرهم اضافه شده ولى در بعض ديگر معجر را مخصوص بکنيز قرار داده‌اند و ظاهرا براى آنها قدرى از موى سر که معمولا از معجر بيرون ميماند و قدرى از ساعد که غالبا از آستين بيرون ميآيد و امثال اين ترخيص شده ولى باز اگر عفت را شعار خود نمايند و چادر سر کنند و اين مقدار را هم بپوشانند براى آنها بهتر است چون اصلا حجاب زن خوب است اين مقدارهم براى رفع حرج ترخيص شده و خداوند شنوا است گفتار آنها را با مردان و دانا است مقصود آنها را از معاشرت با آنان و بطرز گفتار و مقصود باطنى آنها از معاشرت پاداش خواهد داد اگر خوب باشد خوب و اگر بد باشد بد و در صورتى که مراد از ثياب که جمع ثوب است فقط چادر باشد و شامل معجر و مقنعه که معمولا روى معجر مى‌انداختند نشود يا بايد بعض تقدير نمود و قرائت صادقين عليهما السلام را شاهد آن قرار داد يا بايد گفت چون ثياب اضافه بجمع شده افراد آن کثير است اگر چه از يک نوع باشد مانند آنکه بگويند زنها بد نيست چادرهاشان را بردارند علاوه بر آنکه ثياب غالبا بمعناى لباس استعمال ميشود بدون ملاحظه وحدت و تعدد.