تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَکُلِي وَ اشْرَبِي وَ قَرِّي عَيْناً فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا «26»
فَکُلِي وَ اشْرَبِي: پس بخور از رطب و بياشام از آب. وَ قَرِّي عَيْناً: و روشن ساز چشم خود را، يعنى خاطر خود را خوش کن به فرزند خود. يا خوشدل شو به سبز شدن درخت خرماى تازه که مناسب حال تو است. حاصل آنکه مطمئن شو و جزع مکن.
در تفسير لوامع- از حضرت امام محمد باقر عليه السلام: لم تستشف النّساء الّا بمثل الرّطب انّ اللّه اطعمه مريم فى نفاسها: بايد زن زائيده شفا نطلبد مگر به مثل خرما، بدرستى که خداى تعالى آن را طعام مريم گردانيده در وقت حمل عيسى عليه السلام «2».
تفسير برهان- به حديث مرفوع از حضرت امير المؤمنين عليه السلام، فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: هر آينه بايد اول چيزى که مى‌خورد نفساء رطب باشد، بدرستى که خداوند عزّ و جلّ به مريم فرمود «وَ هُزِّي إِلَيْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ ...» عرض شد: يا رسول اللّه اگر زمان رطب نباشد. فرمود: هفت عدد خرماى مدينه، و اگر نباشد هفت عدد خرما از خرماى ميوه‌جات شهرهاى خود، زيرا خداوند عزّ و جلّ فرموده به عزت و جلال و عظمت و رفعت خود قسم، نخورد نفساء روز تولد رطب را، پس پسرى باشد مگر آنکه حليم گردد، و اگر دختر
«1» نور الثقلين ج 3 ص 331 روايت 52 به نقل از روضه کافى.
«2» همان مصدر، روايت 53 به نقل از مجمع البيان.
جلد 8 - صفحه 169
باشد حليمه شود.
گويند خرما به زن نفساء دادن و به آن تحنيک طفل نمودن، از آن روز سنت شد «1».
تنبيه: از اعطاى نهر جارى و رطب تازه از درخت خشکيده به مريم، دو فايده است: يکى خوردن و آشاميدن، و ديگر تسليه او و موجب رفع حزن و الم از او؛ چه اين هر دو به جهت خارق عادتند تا مردم بدانند که او از اهل عصمت و بعيد است از ريبت و مثل او از عمل قبيح منزه و مبرى باشد، و بر ايشان واضح شود که ولادت بدون شوهر از مريم که خارق عادت است، از امر الهى و قدرت پادشاهى بديع و غريب نباشد، و لذا بعد از اعطاى نهر آب و رطب فرمود: «وَ قَرِّي عَيْناً».
تبصره: مفسرين نقل نموده‌اند که چون مريم به کلمه طيبه «و هزى اليک» مخاطب گشت، گفت: بارخدايا پيش از آنکه رنجور نبودم روزى به من مى‌رساندى بدون سعى، اکنون که به درد مخاض گرفتار، مرا مى‌فرمائى که درخت را حرکت دهم تا خرما بيفتد، اين چه حکمت است؟ خطاب رسيد:
پيش از اين مجرد بودى از تمام عوايق و علايق و بالکليه متوجه ما بودى، اکنون گوشه دلت به عيسى تعلقى دارد.
گويند حکمت اينکه درخت خرما مأمور نشد به ميوه افکندن بدون تحريک، آنست که تا بندگان بدانند که عادت الهى جارى است بر اينکه روزى به کوشش و کسب منوط است و حديث: الحرکة توجب البرکة «2». مؤيد اينست، لکن اسباب تامه در روزى نخواهد بود، بلکه دست‌آويز سبب هم به امر او است.
چون وضع حمل مريم نزديک شد، حق تعالى جمعى از ملائکه را فرستاد در اطراف مريم، وقتى عيسى متولد شد او را گرفته به آب آن چشمه بشستند و در حرير بهشت پيچيده کنار مريم نهادند و گفتند: اى مريم نذر کن که امروز روزه
«1» تفسير برهان ج 3 ص 9.
«2» منهج الصادقين، چاپ اسلاميه 1346 شمسى، ج 5، ص 414.
جلد 8 - صفحه 170
صمت بدارى. فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً: پس اگر ببينى از آدميان کسى را که طاعن تو باشد و از تو پرسد اين فرزند از کجاست. فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ: پس بگو بدرستى که من نذر کرده‌ام. لِلرَّحْمنِ صَوْماً: براى خداوند رحمان روزه را.
و در آن شريعت، روزه آنها ترک طعام و کلام بوده و اين را روزه «صمت» گويند، و لکن در شرع اسلام منسوخ و حرام است. فى الکافى- عن الصّادق عليه السّلام: انّ الصّيام ليس من الطّعام و الشّراب وحده ثمّ قال: قالت مريم: انّى نذرت للرّحمن صوما اى صمتا فاذا صمتم فاحفظوا السنتکم و غضّوا ابصارکم «1» فَلَنْ أُکَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا: پس هرگز سخن نخواهم گفت امروز با هيچ آدمى بلکه با ملائکه سخن مى‌گويم و با حق تعالى مناجات مى‌کنم. نزد جمعى آنکه حق تعالى به او امر فرمود روزه صمت را نذر کند و اگر کسى با او تکلم کند به اشاره جواب دهد و به ايماء مضمون (إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً) را تفهيم کند، زيرا معقول نيست که به لسان خبر دهد که من نذر کرده‌ام سخن نگويم، چه اين مکذب نذر او است و کريمه «فَأَشارَتْ إِلَيْهِ» که بعد از اين واقع شده مصدق اين قول باشد. ابن عباس گفته: به اين مقدار سخن مأذون بود به جهت اخبار به نذر، بعد از آن ساکت شد و هيچ نگفت «2».