تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِي عَنْکَ شَيْئاً (42)
إِذْ قالَ لِأَبِيهِ: ياد بياور زمانى را که گفت مرعمّ خود را که به منزله پدر او بود به سبب تربيت نمودن او را در طفوليت، او را پدر مى‌گفت. و در استعمال قرآن اطلاق پدر شده به عمّ مانند کريمه «قالُوا نَعْبُدُ إِلهَکَ وَ إِلهَ آبائِکَ إِبْراهِيمَ وَ
جلد 8 - صفحه 186
إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ ...» «1» وقتى يعقوب از پسران خود سؤال کرد که را پرستش کنيد بعد از من، جواب دادند پرستش کنيم خداى تو و خداى پدران تو ابراهيم و اسمعيل و اسحق. و اسمعيل عموى يعقوب بود نه پدر او، و نيز در کتب اصوليه به برهان قاطع ثابت شده که پدران و اجداد انبياء، مسلمان بوده؛ و ايضا حديث مشهور خاصه و عامه که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «هميشه مى‌گردانيد خداى تعالى مرا از اصلاب طاهره به ارحام مطهره تا خارج فرمود مرا در زمان شما، تدنس ننمود مرا نجاست کفر جاهليت»، «2» کافى است در اينکه پدر حضرت ابراهيم عليه السلام موحد بوده نه مشرک.
يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ: اى پدر چرا مى‌پرستى و عبادت مى‌کنى. ما لا يَسْمَعُ:
چيزى را که نمى‌شنود دعا و نياز تو را. وَ لا يُبْصِرُ: و نمى‌بيند خضوع و خشوع تو را که نزد او بجا مى‌آورى و اظهار مى‌کنى. وَ لا يُغْنِي عَنْکَ شَيْئاً: و دفع نمى‌کند از تو چيزى را از مکاره، يا نفع نمى‌رساند تو را در دفع مضارّ و جلب منافع.
تنبيه: حضرت ابراهيم عليه السلام به اين کلمات با برکات، دعوت عمّ خود نمود به هدايت و تبيين ضلالت او، و حجت را بر او لازم ساخت به ابلغ احتجاج با مراعات رفق و حسن ادب؛ زيرا تصريح به گمراهى او ننمود، بلکه از او طلب علتى نمود که داعى او بود به عبادت آن چيزى که عقل مستقيم استخفاف آن کند و امتناع مى‌نمايد از توجه به آن در عبادت، چه شايسته پرستش نيست مگر ذاتى که متصف باشد به غناى تام و انعام عام، و آن ذات احديت رب الارباب است که خالق و رازق و مميت و محيى و سامع و بصير و دافع و غنى باشد. ايضا عمّ خود را آگاه سازد به آنکه عاقل را سزاوار آنست که آنچه کند به غرض صحيح باشد، و مسلم است که ممکن است با اتصاف به حيات و سمع و بصر مانند ملائکه و انبياء، هر آينه عقل قويم استنکاف دارد از عبادت ايشان به
«1» سوره بقره، آيه 133.
«2» اوائل المقالات، شيخ مفيد، چاپ تبريز، ص 13- ذيل آيه شريفه «وَ تَقَلُّبَکَ فِي السَّاجِدِينَ» (سوره شعراء، آيه 219) در تفاسير، از جمله تفسير برهان ج 3 ص 194- 192 مراجعه شود.
جلد 8 - صفحه 187
جهت احتياج آنان، چه برسد به جمادى که بکلى قوه شنيدن و ديدن از آن مسلوب است.