تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اذْکُرْ فِي الْکِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ کانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (56) وَ رَفَعْناهُ مَکاناً عَلِيًّا (57) أُولئِکَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَ إِسْرائِيلَ وَ مِمَّنْ هَدَيْنا وَ اجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِيًّا (58) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (59) إِلاَّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (60)
ترجمه
و ياد کن در قرآن ادريس را همانا او بود بسيار راست گو و داراى مقام رفيع نبوّت
و بالا برديم او را بجاى بلندى
آنگروه آنانند که انعام کرد خدا بر ايشان از پيغمبران از فرزندان آدم و از آنانکه حمل نموديم با نوح و از فرزندان ابراهيم و اسرائيل و از کسانيکه هدايت نموديم و بر گزيديم چون خوانده شود بر ايشان آيتهاى خداى بخشنده برو در افتند با آنکه سجده کنندگان و گريه کنندگان باشند
پس بجا ماندند بعد از ايشان باز ماندگان بدى که ضايع نمودند نماز را و پيروى کردند ميلهاى نفسانى را پس زود باشد که به بينند پاداش گمراهى
جلد 3 صفحه 481
را
مگر کسانيکه توبه کنند و ايمان آورند و کار شايسته نمايند پس آنگروه داخل شوند در بهشت و ستم کرده نشوند بچيزى.
تفسير
- و ياد کن اى پيغمبر در کتاب خود که قرآن است ادريس عليه السّلام را که بود بسيار راستگو و راست جو و تصديق کننده کتب سماوى و آيات الهى و پيغمبر رفيع منزلت گفته‌اند او نواده شيث پيغمبر بود و جدّ پدر حضرت نوح و اخنوخ نام داشت و روايت شده است که نازل شد بر اوسى صحيفه و او اوّل کسى بود که با قلم خط نوشت و نظر در علم نجوم و حساب کرد و اوّل کسى بود که جامه را دوخت و لباس کرد و قبلا مردم پوست مى‌پوشيدند و قمّى ره نقل فرموده که او را ادريس خواندند براى آنکه زياد کتاب ميخواند و خداوند او را بمقام قرب خود که عالى و رفيع است رسانيد و بعضى گفته‌اند خداوند او را مانند عيسى عليه السّلام بآسمان چهارم برد و زنده است و مراد از بالا بردن او را بجاى بلندى اين است ولى در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که ملکى مقرّب وقتى مورد عتاب الهى شد و خداوند او را هبوط داد بزمين پس نزد ادريس عليه السّلام آمد و او را شفيع قرار داد و آنحضرت بعد از سه شبانه روز عبادت شفاعت نمود و قبول شد و آن ملک ادريس عليه السّلام را بخواهش خودش بآسمان برد براى ملاقات ملک الموت تا با او قدرى انس گيرد و يادش زندگى دنيا را براى او ناگوار نسازد ولى ملک الموت در زير سايه عرش بود و مأمور بقبض روح او شد ميان آسمان چهارم و پنجم بيکديگر رسيدند و ملک الموت او را همانجا قبض روح نمود و مراد از و رفعناه مکانا عليّا اين است و قمّى ره نيز قريب باين معنى را نقل نموده در هر حال انبياء عظام از حضرت زکريا تا حضرت ادريس که در اين سوره از ايشان نامبرده شد کسانى هستند که خداوند نعمت دنيا و آخرت را بر آنها تمام کرد از نسل حضرت آدم و بنابراين من النّبيّين بيان براى الّذين انعم اللّه عليهم است و همه از نسل کسانى هستند که با نوح عليه السّلام در کشتى نشستند و نجات يافتند غير از حضرت ادريس که مقدّم بر ايشان بوده چون همه از نسل حضرت ابراهيم عليه السّلام هستند و آنحضرت از نسل سام بن نوح است و حضرت موسى و هرون و زکريّا و يحيى و عيسى عليه السّلام از نسل اسرائيل يعنى حضرت يعقوبند و اينکه بعناوين متعدده ذکر نسب ايشان را فرموده با آنکه همه از نسل حضرت آدمند براى بيان آنستکه بعضى
جلد 3 صفحه 482
شرف قربى دارند مانند حضرت ادريس که نزديکتر از همه بحضرت آدم است و بعضى شرف قربى و نسبى مانند حضرت ابراهيم و حضرت اسمعيل و حضرت اسحق که چند پيغمبر و کسانيکه رحمت و نجات الهى شامل حال آنها شده در سلسله نسبشان موجود است و نزديک بايشانند و بعضى از دور و نزديک چندين پيغمبر و صاحب مقام و منزلت سلسله نسب ايشان را تشکيل ميدهد مانند سايرين و از اينجا معلوم ميشود که اطلاق ذريّه بر اولاد دختر اشکالى ندارد چون حضرت عيسى از طرف مادر از نسل و ذريّه اسرائيل و ابراهيم است و سابقا هم به اين معنى اشاره شده بود و شرافت نسبى اين عدّه اخيره زيادتر است چون شرف نسبى آن عده را دارند بعلاوه شرف نسبى مخصوص بخودشان ولى در عوض حضرات سابق الذکر داراى شرف نسبى از طرف اولادند مخصوصا حضرت ابراهيم و حضرت اسمعيل که سيّد انبياء و ائمه هدى از نسل آن دو بزرگوارند و بالجمله از کسانى که خداوند ايشانرا راهنمائى بحق و حقيقت فرموده و برگزيده به نبوّت و امامت کسانى هستند که وقتى آيات قرآنيه بر ايشان تلاوت و قرائت شود از خوف و خشيت و فروتنى و خضوع بر و بر خاک مى‌افتند در حاليکه سجده کنندگان و گريه کنندگان باشند مانند حضرت سجّاد عليه السّلام که در مناقب و مجمع از آن حضرت نقل نموده که مقصود از ايشان مائيم يعنى ائمه اطهار و خاندان رسالت و طهارت که همه موصوف باين صفت بودند مخصوصا خود آن بزرگوار که سيّد السّاجدين و زين العابدين و امام البکّائين است اين ذوات مقدسه که معصوم بودند از گناه حالشان از خوف خدا اين بود پس ما چه بايد بکنيم که غرق گناهيم و بنابراين کلام سابق تا اسرائيل تمام شده و از و ممّن هدينا شروع بکلام ديگرى شده که خبر آن کسانى هستند که موصوف بصفت خوف و خشيتند نه آنکه و ممّن هدينا عطف بر سابق باشد و اذا تتلى عليهم صفت انبياء سابق الذکر چنانچه گفته‌اند و در اين صورت اگر چه خبر که قوم يا رجال باشد مقدّر است ولى از جهاتى که بر ارباب ادب مخفى نيست بر آنچه گفته‌اند ترجيح دارد و مع الأسف از نسل اين انبياء عظام کسانى بوجود آمدند که خلف سوء بودند نه خلف صدق چون خلف بسکون لام بازماندگان بدرا گويند و بفتح لام بازماندگان خوب و بجاى آن بزرگواران در زمين حجاز و شام منزل نمودند
جلد 3 صفحه 483
مانند اهل شرک مکّه و يهود فلسطين و ضايع نمودند نماز را براى آنکه ترک کردند چنانچه گفته‌اند يا تأخير انداختند از اوّل وقتش چنانچه از امام صادق عليه السّلام روايت شده و پيروى نمودند از ميلهاى نفسانى و خيالات شيطانى خودشان و باختند دل و دين خود را برنگ و رونق دو روزه دنياى دنى و بعد از اين شرّ آن دامنگيرشان خواهد شد اگر غى بمعناى شرّ باشد يا بعد از اين ملاقات ميکنند پاداش اين غوايت و ضلالت را اگر بمعناى گمراهى باشد يا ملاقات ميکنند نااميدى را يا ملاقات ميکنند وادى مخصوص خودشان را که گفته‌اند غى نام آن وادى است و بمعناى نااميدى هم استعمال ميشود مگر کسانيکه از اعمال ناشايسته خود توبه کنند و نادم و پشيمان شوند و اعمال شايسته‌اى بجا آورند که آن جماعت داخل بهشت ميشوند بامر خداوند و هيچ مقدار از ثواب اعمال ايشان کاسته نميشود بلکه تمام و کمال بآنها ميرسد چون خداوند در باره کسى ظلم نميکند و اگر اجر مستحق پرداخته نشود در باره او ظلم شده ..