اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ يَقُول‌ُ الإِنسان‌ُ أَ إِذا ما مِت‌ُّ لَسَوف‌َ أُخرَج‌ُ حَيًّا (66)
و ميگويد انسان آيا زماني که من مردم هر آينه زود باشد که خارج ميشوم زنده، اينکه کلام انکار معاد است و رد انبياء که خبر از معاد مي‌دهند. در واقع انکار و تکذيب است بصورت استفهام.
وَ يَقُول‌ُ الإِنسان‌ُ مراد انسان کافر است و الا انسان مؤمن معتقد بمعاد هست بلکه تمام مليين عالم مؤمن و کافر معتقد بمعاد هستند، فقط طبيعي لا مذهب منکر معاد است. و تعبير بانسان اشاره باين است که انسان صاحب عقل و شعور چرا منکر معاد مي‌شود با اينکه ادله عقليّه بر ثبوت معاد هست و هر کس قائل بمبدأ شد قائل بمعاد هست و انکار معاد انکار بمبدأ است و مبدأ از ضروريات اوليّه عقل است احتياج بدليل ندارد.
أَ فِي اللّه‌ِ شَک‌ٌّ فاطِرِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ ابراهيم آيه 10 در دعاء عرفه سيد- الشّهداء عليه السّلام
الغيرک من الظهور ما ليس لک عميت عين لا ترک.
أَ إِذا ما مِت‌ُّ در بسياري از آيات اينکه اشکال را از کفار منکر معاد نقل فرمود مثل إِذا مُزِّقتُم
جلد 12 - صفحه 467
کُل‌َّ مُمَزَّق‌ٍ سبأ آيه 7 و مثل مَن يُحي‌ِ العِظام‌َ وَ هِي‌َ رَمِيم‌ٌ يس آيه 78 و غير اينها که انسان بعد از آنکه پوسيده شد و خاک شد و درهم کوبيده شد نمي‌توان ديگر زنده شود.
لَسَوف‌َ أُخرَج‌ُ حَيًّا که انبياء و مؤمنين مي‌گويند زنده مي‌شويم و از قبور بيرون مي‌آئيم. (تنبيه) قائلين بمعاد چهار طايفه هستند، بعضي گفتند فقط روحاني است که روح مؤمن التذاذ دارد بلذائذ روحي، بعضي گفتند فقط جسماني است چون روح مجرد را منکر هستند و روح را همان بخار ميدانند و آنهم تمام شد، بعضي گفتند روح تعلق مي‌گيرد بقالب مثالي شبيه اينکه بدن که بعالم مثال تعبير مي‌کنند صورت بدون مادّه، و تعبير بمثل افلاطونيه مي‌کنند، و لکن مذهب حق مطابق نصوص قرآني و ضرورت مذهب و اخبار آل اطهار هم معاد روحي داريم هم جسمي- يعني- همين بدن زنده مي‌شود و روح باو تعلق مي‌گيرد و هر دو قسم لذائذ و آلام را دارد.