اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
تَنزِيلاً مِمَّن خَلَق‌َ الأَرض‌َ وَ السَّماوات‌ِ العُلي «4»
اينکه قرآن مجيد نازل شده از کسي که خلق فرموده زمين و آسمانهاي بالا را در خلقت آسمانها و زمين بين هيئت قديم و جديد اختلافست اهل هيئت قديم قائل بودند که کرات عالم اجسام سيزده است.
«1» کره زمين که مرکز عالم اجسام است.
«2» کره آب که سه ربع کره زمين را احاطه کرده و يک ربع از آب بيرون است که ربع مسکون مينامند.
«3» کره هوا که احاطه بکره زمين و آب دارد.
«4» کره نار محيط بکره هوا و اينکه چهار کره را امّهات اربعه نام گذارده بودند که نوع جن‌ّ و انس و جميع انواع حيوانات از اينکه مواد اربعه و هم چنين نباتات خلق شده.
«5» آسمان اوّل مثل نقره خام شفّاف محيط بکره نار و در او ماه مثل ميخ فرو رفته.
«6» آسمان دوم در او عطارد است.
«7» آسمان سوّم در او زهره است.
«8» آسمان چهارم در او خورشيد است و در آن بيت المعمور که مسجد ملائکه است مطابق کعبه معظّمه.
جلد 13 - صفحه 6
«9» آسمان پنجم در او مريخ است.
«10» آسمان ششم در او مشتري است.
«11» آسمان هفتم در او ستاره زحل است.
«12» آسمان هشتم که تعبير بکرسي ميکنند محيط بتمام اينکه کرات و فلک ثوابت مينامند که ساير ستارگان در او ثابت است.
«13» عرش که فلک غير مکوکب و فلک اطلس مينامند محيط بتمام اينکه کرات و سطح مقعر هر يک از اينها مماس با سطح محدّب ديگريست و تمام اينها را عالم اجسام تعبير ميکنند که تمام مرکّب از ماده و صورت است و عرش تمام اينکه کرات را در يک شبانه روز دور ميدهد بحرکت متوالي و افلاک هفتگانه بر خلاف آن يک دوري دارند بر خلاف توالي قمر در بيست و هشت روز و کسري شمس در يک سال سائرين در مدت معيّني و فلک ثوابت در مدّت طولاني که تعبير بثوابت کردند و آن افلاک سبعه را بسيّارات نام نهادند و هيئت جديد قائل بيک فضاي وسيعي هستند و تمام اينکه کرات در آن فضاي وسيع حرکت معيّني دارند و از براي کره زمين دو حرکت قائلند وضعي و انتقالي اما وضعي دور خود چرخ ميزند تشکيل شبانه روز ميدهد و انتقالي دور کره شمس با ساير منظومات شمسي و تشکيل سال و فصول ميدهد و اينکه مسلک هم بتوسط حس‌ّ و هم از لسان آيات و اخبار استفاده ميشود که بيانش را تذکر داده‌ايم قبلا (اشکال) اوّلا در آيات شريفه دارد که خداوند خلقت آسمان و زمين را در مدّت شش روز آفريد و لکن در سوره فصّلت استفاده ميشود که در مدت هشت روز بوده.
اوّلا ميفرمايد: (خَلَق‌َ الأَرض‌َ فِي يَومَين‌ِ) بعد ميفرمايد: (وَ قَدَّرَ فِيها أَقواتَها فِي أَربَعَةِ أَيّام‌ٍ) بعد ميفرمايد: (فَقَضاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ فِي يَومَين‌ِ) و ثانيا خداوند قادر متعال قدرت دارد در آن واحد آنها را خلق فرمايد اينکه مدّت براي چه بوده!
(جواب).
اما از اول کلمه أربعة أيّام راجع بخلقت أرض و تقدير اقوات و جعل رواسي است که يومين أرض داخل در أربعه است و با يومين سماوات شش ميشود و اما از
جلد 13 - صفحه 7
ثاني آنکه افعال الهي دو قسم است يک قسمت دفعي الوجود مثل امر ساعة که (کَلَمح‌ِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَب‌ُ) است و يک قسمت تدريجي الحصول است مثل فواکه و حيوانات و بني آدم و بني جان و امثال آنها و هر دو موافق با حکمت است و مصلحة و خود عالم بحکم و مصالح است تمام بجا است.