تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْکَ مَرَّةً أُخْرى (37) إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّکَ ما يُوحى (38) أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْکَ مَحَبَّةً مِنِّي وَ لِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي (39) إِذْ تَمْشِي أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلى مَنْ يَکْفُلُهُ فَرَجَعْناکَ إِلى أُمِّکَ کَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى (40) وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِي (41)
اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآياتِي وَ لا تَنِيا فِي ذِکْرِي (42) اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (43) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَکَّرُ أَوْ يَخْشى (44)
ترجمه
و بتحقيق منت نهاديم بر تو بار ديگر
هنگاميکه وحى نموديم بمادرت آنچه بايد وحى شود
آنکه بگذار او را در صندوق پس بيندازش در دريا
جلد 3 صفحه 505
پس بيندازد او را دريا بکناره ميگيرد او را دشمنى که مرا است و دشمنى که او را است و انداختم بر تو مهرى را از جانب خودم و تا تربيت شوى در برابر چشم من
هنگاميکه ميرفت خواهرت پس ميگفت آيا دلالت کنم شما را بر کسيکه تکفّل کند او را پس باز گردانديم تو را بمادرت تا روشن شود چشم او و محزون نباشد و کشتى کسى را پس رهانيديم تو را از اندوه و آزموديم تو را آزمودنى پس درنگ نمودى سالها در ميان اهل مدين پس آمدى در موعد مقدّر اى موسى
و ساخته و پرداخته کردم تو را براى خودم
برو تو و برادرت با معجزات من و سستى نکنيد در ياد من
برويد بسوى فرعون همانا او طغيان نموده
پس بگوئيد مر او را گفتنى ملايم شايد او پند گيرد يا بترسد.
تفسير
خداوند متعال پس از اجابت متمنّيات حضرت موسى بيان الطاف سابقه خود را نسبت باو فرموده باين تقريب که لطف ما بتو اختصاص بحال کنونى ندارد دفعه ديگر هم که از بدو تولّدت تاکنون باشد ما منّت بر تو نهاديم و آن وقتى بود که بمادرت وحى نموديم آنچه که بايد و شايد وحى شود يا آنچه معلوم نميگردد مگر بوحى و الهام که اينجا از وحى اراده شده چون گفته‌اند وحى اختصاص بانبياء دارد ولى الهام بغير انبياء هم ميشود و آن اين بود که بدل مادرت انداختيم که تو را در صندوقى بگذارد و محکم کند و در دريا بيندازد چون قذف بر وضع و القاء هر دو اطلاق ميشود و دريا که مراد از آن رود نيل است مأمور است از طرف ما که آنرا بساحل و کناره بيندازد و چون انداخت دشمن من فرعون که دشمن تو هم بود آنرا خواهد برداشت و براى اشاره بدشمنى باطنى و ظاهرى يا مبالغه و تأکيد در عداوت لفظ عدوّ مکرر شده و مقتضى تأکيد مسلّم نمودن اين معنى است که مادر دوست و دشمن شريکيم هر کس دشمن تو است دشمن من است و هر کس دوست تو است دوست من است و دشمن هم مقهور اراده من است و محبت تو را در دلها جا دادم مخصوصا در دل فرعون و زنش تا از خطر مرگ و قتل نجات يابى و در برابر نظر و تحت مراقبت من پرورش يابى بدست دشمن تو و من و اين وقتى بود که خواهرت ميرفت نزد فرعون و کسانش پس ميگفت آيا ميخواهيد دايه‌اى براى طفلى که داريد بياورم که بخوبى از او نگهدارى کند و آنها گفتند ميخواهيم و او
جلد 3 صفحه 506
مادرت را آورد و تو باو برگشتى و اين موجب سرور قلب و روشنى ديده او شد و از اندوه فراق تو بيرون آمد يا تو بوصل او رسيدى و از فراق او محزون نشدى و نيز تو آنمرد قبطى را بحمايت آنمرد اسرائيلى کشتى چنانچه شرح آن در سوره قصص بيايد انشاء اللّه تعالى و غمناک شدى از خوف عقاب الهى و مجازات فرعون پس نجات داديم تو را به آمرزش و امر بهجرت بسوى مدين و در آن راه و قبل از آن ما تو را امتحانات نموديم و بانواع بلاها و محنتها مبتلا و گرفتار کرديم و تو از امتحان بخوبى بيرون آمدى و ده سال در مدين که هشت منزلى مصر است اقامت کردى و در اوّل از منه‌اى که مقدّر شده بود بمنصب رسالت مفتخر شوى نزد ما حاضر شدى يا در سر چهل سالگى که براى بعثت انبياء عظام مقدّر شده مراجعت نمودى حکايت مواهب و عطاياى ما بر تو بپايان رسيد ايموسى بدان که من تو را براى خودم و رسالتم ساخته و پرداخته و آماده نمودم که محبوب و کليم و رسول و برگزيده من باشى برو تو و برادرت هارون با معجزات و خوارق عاداتى که بتو داده و خواهيم داد و فتور و قصور و سستى و کوتاهى براى شما در نماز و دعا و انجام امر رسالت که نتيجه ياد و اهتمام بامر من است روى ندهد با يکديگر برويد نزد فرعون همانا او طاغى و ياغى و متکبر و سرکش شده ولى با ملايمت و متانت و احترام صورى با او صحبت کنيد و اسمش را در حضورش نبريد مبادا سفاهت کند و ناگهان متعرّض شما شود اميد است متذکر قبح اعمال خود شود و از خدا و روز جزا بترسد و توبه کند با آنکه ميدانست خداوند که متذکر و نادم نميشود تا دم مرگ و غرق که آنوقت توبه فائده ندارد ولى براى تشويق موسى عليه السّلام بدعوت اين بيانرا فرمود چنانچه در علل از امام کاظم عليه السّلام و در کافى از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که چون مادر موسى عليه السّلام بآن حضرت آبستن شد بکسى اظهار نکرد تا زمانى که فارغ شد زيرا فرعون زنان قبطيّه را مأمور نموده بود که مراقب زنان اسرائيليّه باشند براى آنکه شنيده بود در بنى اسرائيل پسرى بدنيا مى‌آيد که هلاک فرعون و فرعونيان بدست او جارى ميشود و گفته بود پسرهاى آنها را ميکشم تا اين امر روى ندهد و ميان مردها و زنها جدائى انداخته بود و چون موسى عليه السّلام از مادر متولد شد و او نظرش بآن طفل افتاد محزون و غمناک گرديد و گريه کرد و گفت
جلد 3 صفحه 507
همين ساعت کشته خواهد شد خداوند قلب آن زنى را که از طرف فرعون موکّل مادر موسى بود معطوف باو نمود که گفت چرا رنگت پريده گفت ميترسم بچه‌ام کشته شود گفت نترس و موسى طورى بود که هر کس او را ميديد دوستش ميداشت چون خدا فرموده محبت او را در دلها انداختم از جانب خود لذا آنزن قبطيه موکّله محبت بموسى پيدا کرد و از او صرف نظر نمود و خداوند صندوقى براى موسى نازل نمود و بمادرش ندا رسيد که طفلت را در اين صندوق بگذار و آنرا در دريا بينداز و بيم و اندوه نداشته باش که ما او را بتو بر ميگردانيم و پيغمبر مرسلش مينمائيم پس مادر موسى او را در آن صندوق گذارد و درش را بست و آنرا در رود نيل انداخت و فرعون قصرهائى براى تنزّه و تفريح خود در کنار رود نيل ساخته بود و در يکى از آنها نشسته بود بازنش آسيه که ديد سياهى‌ئى در روى آب نمايان شد که موجهاى آب آنرا بالا ميآورد و باد آنرا بکنار ميزند تا رسيد بدر قصر فرعون امر کرد آنرا گرفتند و نزدش آوردند و چون درش را باز کرد پسر بچه‌اى را مشاهده نمود و گفت اين از بنى اسرائيل است و خداوند محبت شديدى از موسى در دل فرعون و آسيه انداخت ولى باز فرعون خواست او را بکشد آسيه نگذاشت و گفت نکشيد بسا باشد که نفع دهد بما يا او را براى خود بفرزندى بگيريم و آنها نميدانستند که او موسى است و فرعون اولاد نداشت و گفت دايه‌اى براى او بياوريد زنان چندى که اولادهاى آنها را فرعون کشته بود آوردند موسى پستان هيچيک را نگرفت و خبر بمادر موسى رسيد که فرعون بچه‌ات را گرفت بسيار محزون و غمناک شد و گريه کرد و نزديک بود که بگويد فرزند من است يا از غصّه بميرد که خودش را حفظ نمود بقوّه الهى که بقلبش رسيد و بخواهر موسى گفت برو از برادرت خبر گيرى کن و او آمد محرمانه تفتيش کرد معلوم شد فرعون از آنکه موسى پستان هيچ زنى را نگرفته بسيار محزون شده لذا گفت آيا ميخواهيد دايه‌اى بشما نشان دهم که بخوبى از بچه شما نگهدارى کند گفتند بلى رفت مادرش را آورد و موسى در بغل او جاى گرفت و از پستان او بخوبى شير خورد و فرعون و خانواده‌اش خوشحال شدند و خيلى از مادرش احترام نمودند و گفتند اين طفل را شير ده و پرستارى کن و ما چنين و چنان بتو خواهيم داد در اينجا راوى از حضرت سؤال ميکند که چند
جلد 3 صفحه 508
روز موسى از مادرش غائب بود ميفرمايد سه روز و گفته‌اند هارون در مصر بود و چون موسى عازم آن بلد شد بهارون وحى رسيد که از موسى استقبال نمايد و او تا يک منزلى آمد و برادرش را ملاقات نمود و با مشورت يکديگر نزد فرعون رفتند و خانواده حضرت موسى بسرپرستى چوپانى از اهل مدين از همان وادى مقدس بنزد شعيب مراجعت کردند و آنجا بودند تا بعد از غرق شدن فرعون نزد موسى عليه السّلام آمدند ..