تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى (45) قالَ لا تَخافا إِنَّنِي مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَرى (46) فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناکَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى (47) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى (48) قالَ فَمَنْ رَبُّکُما يا مُوسى (49)
قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى کُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى (50) قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى (51) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي کِتابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَ لا يَنْسى (52) الَّذِي جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِيها سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (53) کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (54)
مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِيها نُعِيدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْرى (55) وَ لَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا کُلَّها فَکَذَّبَ وَ أَبى (56)
ترجمه
- گفتند پروردگار ما همانا ما ميترسيم که پيشى گيرد بر ما يا آنکه زياد کند سرکشى خود را
گفت نترسيد همانا من با شمايم ميشنوم و مى‌بينم
پس برويد نزد او و بگوئيد همانا ما دو فرستاده پروردگار توايم پس بفرست با ما بنى- اسرائيل را و عذاب مکن آنها را بتحقيق آورديم تو را معجزه‌اى از پروردگارت و سلام بر آنکه پيروى کند از راه هدايت
همانا وحى شد بما که عذاب بر کسى است که تکذيب کرد و روى گردانيد
گفت پس کيست پروردگار شما اى موسى
گفت پروردگار ما آنکسى است که عطا کرد بهر چيزى صورت هستى او را پس راهنمائى نمود
گفت پس چيست حال مردم عصرهاى گذشته
گفت علم آن نزد پروردگار من است در نوشته‌اى نه خطا ميکند پروردگار من و نه فراموش ميکند
آنکسى که گردانيد از براى شما زمين را بسترى و پديد آورد براى شما در آن راههائى و فرستاد از آسمان آبيرا پس بيرون آورديم بسبب آن اصنافى از روئيدنيهاى گوناگون
بخوريد و بچرانيد چهار پايان خود را همانا در آن آيتهائى است براى صاحبان خردها
از آن آفريديم شما را و در آن باز ميگردانيم شما را و از آن بيرون
جلد 3 صفحه 509
ميآوريم شما را بار ديگر
و بتحقيق نموديم باو معجزاتمان را تمامى پس تکذب کرد و امتناع نمود.
تفسير
- چون حضرت موسى و هارون با يکديگر ملاقات نمودند روى بدرگاه الهى نموده عرضه داشتند پروردگارا ما ميترسيم که تا ما فرعون را دعوت کنيم هنوز سخن ما بپايان نرسيده مبادرت بعقوبت و آزار ما نمايد يا بر کفر و الحاد خود بيفزايد و زبان جسارت بساحت مقدّس تو دراز کند خداوند فرمود نترسيد من با شما هستم گفتار شما و او را ميشنوم و رفتارتان را با يکديگر مى‌بينم و از تعدّى و دست درازى او جلوگيرى ميکنم و موجب نصرت شما را بر او فراهم مينمايم پس برويد نزد او و بگوئيد که ما دو پيغمبر خدائيم و از نزد او براى تو پيغامى آورده‌ايم و آن اين است که اولاد يعقوب پيغمبر را که سالها است در مصر اقامت دارند و اخيرا تو آنها را باعمال شاقه وادار نمودى و اسير خود کردى آزاد کن و بگذار با ما بيايند برويم در شام و کنعان که وطن اصلى ما است سکونت نمائيم و اگر باور نميکنى ما معجزه‌اى هم داريم که خداوند براى اتمام حجّت بما عنايت فرموده براى تو اظهار ميکنيم و سلامتى از عذاب الهى براى کسى است که متابعت و پيروى از هدايت و راهنمائى حقّ نموده در راه راست و دين قويم خدائى مشى نمايد و بما وحى شده از جانب خداوند که هر کس پيغمبران او را تکذيب کند و از قبول سخنانشان رو گردان شود بعذاب الهى در دنيا و آخرت گرفتار خواهد گرديد فرعون چون حس کرد که مدبّر امور موسى است و هارون کمک و معاون او است يا براى خبث طينت خود خواست با هارون که افصح از موسى بود مکالمه نکند تا کندى زبان موسى عليه السّلام آشکار گردد و در انظار موهون شود غافل از آنکه خداوند دعاء او را مستجاب نموده و کندى زبانش رفع شده لذا خطاب بموسى نمود و گفت پروردگار شما کيست که از طرف او براى من پيغام آورديد موسى عليه السّلام جواب فرمود پروردگار ما آن قادر حکيم و عليم است که هر موجودى را بصورت و شکل لايق بخود وجود داده و بکمال مناسب خود دلالت تکوينى و هدايت تشريعى فرموده و چون اين جواب موجز در نهايت فصاحت و بلاغت و متانت بود و دلالت داشت بر آنکه خداوند غنى بالذّات و منعم على الاطلاق
جلد 3 صفحه 510
است و تمام موجودات محتاج و ريزه خوار خوان احسان اويند فرعون مبهوت در جواب شد و عنان سخن را بجانب ديگرى که خارج از مقصود بود معطوف نمود و پرسيد پس حال اقوام سابقه که معرفت بچنين خدائى نداشتند چه خواهد بود آيا در نعمتند يا در عذاب حضرت موسى هم نخواست بفرمايد که در عذابند براى آنکه بطبع شنوندگان گران نيايد فرمود علم بحال بندگان از شقاوت و سعادت نزد خدا است و در لوح محفوظ ثبت شده و خداوند نه جاى آنرا گم ميکند و نه آنرا فراموش مينمايد آنچنان خداوندى است که قرار داده است براى بندگان خود زمين را مانند بستر و فرش گسترده و پديد آورده در آن راههائى در کوهها و واديها و صحراها که مردم در آن سکونت و عبور و مرور نمايند و از فوائد آن بهره‌مند گردند و باران رحمت خود را نازل فرموده و بيرون آورده بسبب آن اصناف و انواع نباتات و حبوبات و ميوجات گوناگون متعدّد متشتّت مختلف را که بخورند و بچرانند احشام و اغنام خودشان را و شکر خدا را بجا آورند و در آنچه بيان شد آثار و علائمى است بر وجود صانع حکيم قدير براى کسانيکه داراى عقل و معرفتند و خداوند بندگان را از خاک زمين خلق نموده در بدو خلقت چون آدم ابو البشر از خاک خلق شده و اولاد او هم که از نطفه خلق ميشوند اصلا از خاکند چون نطفه از مأکولات مولوده از زمين توليد ميشود و بعد از مردن هم در خاک پنهان ميگردند و اجزاء بدنشان جز و خاک ميشود و روز قيامت هم از خاک بيرون ميآيند و اجزاء بدنشان جمع و متّصل ميگردد و بصورت اوّليه بر ميگردند و روح اصلى ببدنشان باز گشت ميکند و در محضر الهى حاضر ميشوند و خداوند تمام آيات وجود و علم و قدرت خود را بفرعون ارائه داد ولى او از فرط عناد و لجاج و غرور و نخوت تکذيب کرد و امتناع از قبول نمود و ظاهرا از قول خداوند فاخرجنا ببعد کلام مستقلّ خود خدا است که وصل فرموده بکلام خود که حکايت از قول موسى عليه السّلام بود براى اشاره بصحّت آن مقال و صدور آن از مبدء وحى و الهام ولى فيض ره فرموده از باب التفات از غيبت بتکلّم است و نظائر آن در قرآن زياد است و بعضى گفته‌اند مراد از ارائه تمام آيات بفرعون تمام معجزاتى است که بموسى عليه السّلام داده شده بود و آن نه معجزه بود که بجاى خود ذکر شده و خواهد
جلد 3 صفحه 511
شد و در اخبار ائمه اطهار اولى النهى باخيار و صلحا که داراى اخلاق حسنه و اعمال صالحه‌اند و ائمه هدى عليهم السلام تفسير شده و ظاهرا مراد بيان افراد کامله است ..