تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (110)
يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ: 1- مى‌داند خداوند به علم ازلى آنچه پيش ايشان است از امور آخرت. وَ ما خَلْفَهُمْ: و آنچه بعد از ايشان است از کارهاى دنيا.
2- مى‌داند آنچه مقدم ايشان است از احوال گذشته و آنچه بعد از ايشان است از امور آينده، و اين قول اکثر مفسران است. 3- مى‌داند جميع افعال و اقوال ايشان را قبل از خلق آنها و بعد از خلق آنها و در حال حيات و در زمان ممات.
4- على بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه): مى‌داند آنچه گذشته از اخبار انبياء و آنچه در پس ايشان است از اخبار انبياء و آنچه بعد از ايشان است از اخبار حضرت قائم عجّل اللّه تعالى فرجه.
وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً: و احاطه پيدا نمى‌کنند به معلومات و مقدورات
«1» بحار الانوار، ج 8، ص 58.
جلد 8 - صفحه 331
خداوند سبحان از جهت دانائى، يعنى دانش مخلوقات در نيابد معلومات و مقدورات الهى را «1».
توحيد صدوق (رحمه اللّه) از حضرت امير المؤمنين عليه السلام در ذيل همين آيه فرمايد: احاطه پيدا نمى‌کنند خلايق به خداوند عزّ و جلّ از جهت علم، زيرا خداى تعالى قرار داده بر بينائى قلوب، پرده‌اى، پس هيچ فهمى نيست به کيفيت سبحانى تواند رسيد، و هيچ قلبى نيست که براى ذات کبريائى حدى ثابت کند. پس خداى تعالى را وصف نمى‌کنيم مگر چنانکه خود ذات خود را وصف فرموده (لَيْسَ کَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) «2» که شبيه و نظير و مثل و مانند ندارد، بلکه يکتاى در ذات و يگانه در صفات مى‌باشد «3».