تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأَکَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (121)
فَأَکَلا مِنْها: پس خوردند آدم و حوا از آن درخت، به محض تناول. فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما: پس ظاهر شد براى ايشان عوراتشان به جهت رفتن لباس و حله بهشتى از بدن ايشان، و خود را برهنه مشاهده نمودند. وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما:
و شروع کردند بهم مى‌چسبانيدند و مى‌گذاردند بر عورات خودشان. مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ: از برگهاى بهشتى. يعنى چون عوراتشان ظاهر شد خجالت کشيدند، شروع کردند براى پوشانيدن آن، مى‌گذاردند برگى بر برگى و ضم مى‌کردند به يکديگر تا پوشيده شوند.
طبرسى (رحمه اللّه) در مجمع در آيه (لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما) «1» فرمايد: اين ظاهر، موجب است که شيطان دانا بوده که هر که از اين درخت بخورد عورتش ظاهر شود، و هر که عورتش ظاهر شود واگذاشته نشود در بهشت، پس حيله نمود بدين وسيله در بيرون کردن آدم و حوا از بهشت، و به سبب قسم دروغ به خداى تعالى که من ناصح و خيرخواه شمايم، واقع ساخت آدم را در ترک اولى، زيرا آدم گمان نداشت که کسى قسم دروغ خورد به ذات حق سبحانه و تعالى «2».
وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ: و خلاف کرد آدم امر پروردگار خود را در خوردن ميوه درخت. فَغَوى: پس بى‌بهره ماند از مطلوب خود که بقاى نعم جاودانى بود.
تبصره: تفسير آيه شريفه و رفع شبهه در ضمن دو مقدمه محقق آيد:
مقدمه اول: وجوب لطف- به مقتضاى حکمت الهيه، لازم آمد وجوب
«1» سوره اعراف، آيه 20.
«2» مجمع البيان، ج 2، ص 406.
جلد 8 - صفحه 340
لطف، يعنى مهيا نمودن آنچه که بندگان را نزديک گرداند به طاعت و دور نمايد از معصيت؛ زيرا خداى تعالى چون مى‌داند که مکلف، اطاعت نخواهد کرد مگر به لطف، پس اگر تکليف فرمايد بدون لطف، البته نقض غرض خواهد بود. مثل کسى که دعوت به طعامى نمايد و مى‌داند که طرف اجابت نکند مگر به بجا آوردن نوعى از تلطف و تأدب، بنابراين اگر ترک کند آن را، نقض مقصد خود را بجا آورده.
مقدمه دوم: عصمت انبياء.
برهان 1- بديهى است که عصمت انبياء، لطف است نسبت به مکلفين؛ زيرا با وجود عصمت، هر آينه مکلفين نزديک شوند به تصديق انبياء و اطاعت اوامر ايشان پس عصمت انبياء، لطف، و هر لطفى واجب باشد؛ نتيجه آنکه:
عصمت انبياء واجب باشد.
برهان 2- عقل حاکم است به آنکه متصدى تبليغات فرامين الهيه، بايد شخصى باشد منزه از گناه و خطا و سهو و نسيان، تا قابليت واسطه فيوضات رحمان و موجب وثوق و اطمينان خلقان گردد؛ زيرا با صدور گناه قبل از نبوت، شايستگى مقام رسالت را نخواهد داشت، و بعد از نبوت اعتماد و اعتبارى به قول ايشان باقى نماند. بنابراين فايده بعث نبى، لغو، و صدور آن از حکيم محال است.
مقدمه سوم: تفسير آيه شريفه- پس از بيان اين دو مقدمه، آيه شريفه به يکى از وجوه تفسير شود:
1- مراد از عصيان، ترک اولى و افضل است نه ترک واجب. و در استعمال ترک اولى را نيز عصيان شمرند، مثل آنکه متعارف است گويند:
فلانى را امر کردم به کار خيرى، پس ترک نمود.
2- آنکه مراد از «فغوى» نااميدى و زيان است، يعنى به سبب خوردن شجره، نااميد و زيانکار شد از ثواب و درجه عظيمى که مترتب مى‌شد بر اطاعت اين نهى.
3- نهى بر دو قسم است: نهى تحريمى، که فاعل آن مستوجب عقوبت گردد. نهى تنزيهى، که فاعل آن ملوم است که کار شايسته را ترک نموده؛ و آيه
جلد 8 - صفحه 341
از قسم دوم مى‌باشد.
4- سوق آيات شريفه قبل بيان آنست که در بهشت محتاج به فکر رنج نيستى در مأکول و مشروب و ملبوس و سايه‌بان، پس بيرون نکند شما را از بهشت که واقع شوى در رنج و زحمت زندگانى. بنابراين مترتب نشود بر اين خروج، اثم و گناهى و خروج از طاعتى؛ پس نهى، ارشادى، و مخالفت آن نسبت به مقربين، تعبير به معصيت شود. به عبارت اخرى عصيان دو فرد دارد:
يکى نافرمانى که مستحق عقوبت باشد؛ و ديگر نافرمانى که مستحق ملامت گردد نظر به علوّشان و مقام، و چون اولى به برهان عقلى عصمت در آيه ممتنع است، البته دومى قطعا متعين شود.