تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّکُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشْقى (123)
قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً: فرمود خداى تعالى به آدم و حوا، پائين رويد از بهشت در حالتى که مجتمع باشيد، يعنى همه با هم به زمين رويد. بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ: در حالتى که بعض اولاد شما مر بعض ديگر را دشمن باشند. فَإِمَّا
جلد 8 - صفحه 342
يَأْتِيَنَّکُمْ مِنِّي هُدىً: پس اگر بيايد شما را راهنمائى که رسالت و دلائل حق است. فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ: پس هر که پيروى کند هدايت مرا. فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشْقى: پس گمراه نشود در دنيا و به رنج نيفتد در آخرت. ابن عباس گويد:
خداوند سبحان ضمانت فرموده که هر که قرائت کند قرآن را و عمل به آن نمايد، اينکه در دنيا گمراه نشود و در آخرت به رنج نيفتد؛ بعد اين آيه را تلاوت نمود «1».
تنبيه: بيرون شدن آدم و حوا از بهشت، بر وجه عقوبت نبوده؛ زيرا عقاب عبارت است از زجر و مضرتى که بالاستحقاق و مقرون به اهانت و استخفاف باشد. بنابراين فوت اجر و بهره و نفع از شخصى، عقاب نخواهد بود، و الّا لازم آيد که انبياء و اولياء هميشه معاقب باشند؛ زيرا قدرت الهى نسبت به اجر و منافع که مى‌تواند به آنها رساند در دنيا و آخرت، غير متناهى است. پس اخراج آدم و حوا از بهشت و اهباط به زمين، بر وجه مصلحت بوده، و آنچه تعلق به مصلحت دارد نسبت به اوقات و اشخاص، مختلف گردد؛ تا از ميوه درخت تناول نکرده بودند، مصلحت ايشان آن بود که در بهشت باشند؛ و چون تناول کردند، صلاح آن بود که به زمين آيند، و خداى تعالى، آدم را براى زمين آفريده بود چنانچه فرمايد: (إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً) «2».
نکته: قوله (فَإِمَّا يَأْتِيَنَّکُمْ) در وجه جمع بودن آن چند وجه ذکر شده: 1- خطاب به آدم و با او ذريه او، و ابليس و با او ذريه‌اش بوده، و به اعتبار جنسين خطاب «اهبطا» و به اعتبار اشتمال هر يک از جنسين بر کثرت فرمايش «فَإِمَّا يَأْتِيَنَّکُمْ» واقع شده. 2- زمخشرى گفته: چون آدم و حوا اصل بشرند، گويا اين دو نفس بشرند، لذا خطاب به جمع فرموده. 3- قاضى گفته: ابليس و شيطان دشمن انسان، و مردم دشمن آنان، وقتى عداوت بعض از اين دو فرقه به بعض ديگر اضافه شود، ممتنع نباشد دخول آن در کلام.
«1» منهج الصادقين، ج 6، ص 36.
«2» سوره بقره، آيه 30.
جلد 8 - صفحه 343