سوره طه، آیه ۱۲۳ · جزء ۱۶ · صفحه ۳۲۰
قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلاَ يَضِلُ وَ لاَ يَشْقَى
(خداوند) فرمود: «هر دو از آن (بهشت) فرود آیید، در حالی که دشمن یکدیگر خواهید بود! ولی هرگاه هدایت من به سراغ شما آید، هر کس از هدایت من پیروی کند، نه گمراه میشود، و نه در رنج خواهد بود!
معنی کلمات و عبارات
«إِهْبِطَا»: مراد آدم و حوّاء و ابلیس است (نگا: بقره / ). «امّا»: (نگا: بقره / ). «لا یَضِلُّ»: در دنیا گمراه و سرگشته نمیشود. «لا یَشْقَی»: در آخرت با درآمدن به دوزخ بدبخت نمیگردد.
نزول
سال ۷ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - آدم(ع) و حوا، در پى تناول از درخت منع شده، صلاحیت سکونت در بهشت را از دست دادند. «فأکلا منها ... قال اهبطا منها »
«إهبطا» ممکن است خطاب به آدم (ع) و حوا و یا خطاب به آدم(ع) و ابلیس باشد در صورت دوم، حوا به خاطر این که در عصیان و پى آمد آن تابع آدم بوده، مورد خطاب قرار نگرفته است. در هر دو صورت برداشت یاد شده، به دست مى آید.
۲ - خداوند، شیطان را به دلیل وسوسه گرى و فریب دادن آدم، از بهشت اخراج کرد و به فرود آمدن به زمین فرمان داد. «فوسوس إلیه الشیطن ... قال اهبطا منها جمیعًا »
برداشت یاد شده بر این مبنا است که مخاطب در «اهبطا» آدم و شیطان باشند.
۳ - آدم و حوا(ع)، در پى عمل به وسوسه شیطان و نادیده گرفتن هشدارهاى خداوند در بهشت، از آن مکان عالى اخراج شدند و به زمین فرود آمدند. «فأکلا منها ... و عصى ءادم ... قال اهبطا منها جمیعًا »
«هبوط»; یعنى، نزول (مصباح). فرمان «اهبطا» فرمانى تکوینى بوده است; زیرا هبوط به زمین براى انسان، عادتاً مقدور نیست.
۴ - شیطان با وسوسه و اغواگرى خود، زمینه ساز اخراج آدم و حوا از بهشت و هبوط آنان به زمین گردید. «فوسوس إلیه الشیطن ... قال اهبطا منها »
۵ - تخلف و عصیان از فرمان هاى پروردگار، موجب سقوط انسان و تنزل مقام او است. «و عصى ءادم ... قال اهبطا منها »
جمله «ثمّ اجتباه...» گرچه قبل از ماجراى هبوط ذکر شده است; ولى براساس آیاتى که در سوره بقره گذشت، توبه آدم پس از هبوط بوده است. بنابراین جمله «قال اهبطا...» بیان مجازات عصیان آدم است و «ثمّ اجتباه...» جمله معترضه مى باشد.
۶ - هبوط آدم و حوا(ع) به زمین، ملازم با ابقاى تمامى نسل انسانى در آن است. «قال اهبطا ... بعضکم لبعض عدوّ فإمّا یأتینّکم »
ضمیر جمع در «بعضکم» و «یأتینّکم» گویاى این نکته است که هنگام صدور فرمان هبوط، ادامه یافتن زندگى بشر در زمین، قطعى بوده است.
۷ - زندگى انسان در زمین، همواره قرین دشمنى و ستیز آدمیان با یکدیگر بوده است. «اهبطا منها جمیعًا بعضکم لبعض عدوّ »
در باره مراد از «بعضکم لبعض عدوّ» دو دیدگاه وجود دارد: ۱- مراد دشمنى شیاطین با انسان ها است. دراین نظر «اهبطا» خطاب به ابلیس و آدم خواهد بود. ۲- مراد دشمنى انسان ها با یکدیگر است. مبناى این نظر، مخاطب بودن آدم(ع) و حوا است. در هر دو مبنا، خطاب به آدم و حوا(ع) و ابلیس به اعتبار ذریه آنان خواهد بود. در برداشت یاد شده، دومین دیدگاه پذیرفته شده است.
۸ - انسان و شیطان دشمنانى آشتى ناپذیراند. «اهبطا ... بعضکم لبعض عدوّ »
در برداشت یاد شده، «اهبطا» خطاب به آدم و ابلیس است.
۹ - بهشت آدم، محیط صفا و صلح و تأمین کامل نیازها و عارى از بروز دشمنى در میان ساکنان آن بود. «إنّ لک ألاّتجوع ... اهبطا ... بعضکم لبعض عدوّ »
چون موضوع دشمن به عنوان مجازات و اقتضاى هبوط مطرح گردیده است. چنین برمى آید که در مسکن قبلى آدم(ع) (بهشت) چنین عارضه اى در کار نبوده و به خاطر فراهم بودن نیازمندى ها، زمینه هاى عداوت منتفى بوده است.
۱۰ - خداوند، از آغاز هبوط بشر بر زمین براى زندگى او، هدایت و برنامه هایى را قرار داد. «اهبطا منها ... فإمّا یأتینّکم منّى هدًى »
خطاب در «إمّا یأتینّکم» تنها متوجه انسان ها است (هر چند «اهبطا» خطاب به ابلیس و آدم باشد); زیرا پس از حتمى شدن گمراهى بر شیاطین، ارائه هدایت به آنان لغو است.
۱۱ - بهره مند ساختن بشر از رهنمودهاى هدایت آفرین، بشارت خداوند به نخستین افراد بشر بود. «اهبطا ... فإمّا یأتینّکم منّى هدًى »
«إمّا یأتینّکم» حاوى دو تأکید است: ۱- «ما»ى زاید در «إمّا» (إنْ ما) ۲- نون تأکید. از این رو معناى عبارت چنین است: اگر هدایتى از سوى من براى شما آمد - که البته خواهد آمد -....
۱۲ - تناول آدم و حوا از میوه ممنوع بهشت، زمینه ساز پیدایش روحیه دشمنى در انسان ها شد. «فأکلا ... بعضکم لبعض عدوّ»
۱۳ - خداوند دشمنى افراد بشر را با یکدیگر را به آدم و حوا(ع) گوشزد کرد و راه رهایى از پى آمدهاى آن را به آنان آموخت. «بعضکم لبعض عدوّ ... فمن اتبع هداى فلایضلّ و لایشقى »
۱۴ - پیروى از رهنمودهاى خداوند، نجات دهنده انسان ها، از عواقب دشمنى ها و کشمکش هاى زمینیان است. «بعضکم لبعض عدوّ فإمّا یأتینّکم منّى هدًى »
۱۵ - انسان، داراى اختیار در انتخاب راه هدایت و یا گمراهى «فإمّا یأتینّکم منّى هدًى فمن اتبع هداى »
۱۶ - پیروى از هدایت الهى، مانع گمراهى و بدبختى است. «فمن اتبع هداى فلایضلّ و لایشقى »
۱۷ - سرپیچى از هدایت هاى الهى، عامل گمراهى انسان و گرفتارآمدن او به رنج و سختى است. «فمن اتبع هداى فلایضلّ و لایشقى »
«شقاوت» به معناى سختى و دشوارى است (قاموس) و به قرینه آیه بعد، مراد تنگناها و فشارهاى زندگى مى باشد.
۱۸ - انسان، براى رهایى از خطاها و رسیدن به خوشبختى، نیازمند رهنمودهاى الهى است. «فمن اتبع هداى فلایضلّ و لایشقى »
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۹۹–۱۲۶ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۱۵–۱۲۶ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۱۵–۱۳۵ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۲۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۲۳ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۲۳ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۲۳ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۲۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۱۶–۱۲۶ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۲۳
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار اغواپذیری آدمآثار اغواپذیری حوااخراج ازبهشت آدماخراج شیطانامنیت در بهشت آدمبشارت به آدمبشارت هدایتبقای نسل انسان در زمینتأمین نیازها در بهشت آدمدشمنی در زمینزمینه اخراج از بهشت آدمزمینه دشمنی انسان هازمینه هبوط آدمزمینه هبوط حواصلح دربهشت آدمعوامل محرومیت از بهشت آدمعوامل نجات از دشمنیعوامل نجات انسانفلسفه هبوط آدمفلسفه هبوط حوامعلم آدممعلم حوانجات از دشمنیعوامل محرومیت آدمعوامل محرومیت حوادشمنی انسان هاعوامل هبوط آدمعوامل هبوط حواموانع شقاوتآثار تناول از درخت ممنوعهآثار اغواگری شیطانهبوط شیطانآثار وسوسه های شیطانعوامل انحطاط انسانویژگیهای بهشت آدمآدم و درخت ممنوعهحوا و درخت ممنوعهعوامل سختیجبر و اختیاردشمنی شیطانموانع گمراهیدشمنان انسانآسیب شناسی شخصیتآثار عصیان از خداقصه آدمآثار اطاعت از خداهدایت انسان هاهدایتگری خدازمینه گمراهینقش شیطانهدایتهای خداعوامل سعادتتعالیم خدابشارتهای خدانیازهای معنوی انساناختیار انسانزمینه هدایتعوامل گمراهی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۱)
- بهشت ادم(علیه السلام) در نقطهای بلند+۳ آیه
- اخراج و هبوط ادم(علیه السلام) از بهشت در پی عصیان او+۴ آیه
- امیختگی زندگی نسل ادم(علیه السلام) در روی زمین به دشمنی+۲ آیه
- فرمان خدا به هبوط ادم(علیه السلام) از بهشت+۳ آیه
- هبوط ادم(علیه السلام) همراه با دشمنی ابلیس و عداوت بین نسل او+۳ آیه
- فریب خوردن ادم(علیه السلام) از شیطان در تناول از درخت ممنوع باعث هبوط وی+۸ آیه
- اخراج ابلیس از بهشت ادم(علیه السلام)، با خواری در پی تمرد او+۳ آیه
- ابلیس و ادم(علیه السلام) دشمن یکدیگر+۳ آیه
- ابلیس، سبب لغزش ادم(علیه السلام) و اخراج او از بهشت+۵ آیه
- ابلیس و حوا(علیها السلام) دشمن یکدیگر+۴ آیه
- ابلیس همراه حوّا(علیها السلام) در بهشت+۱۵ آیه
- دشمنی ابلیس با ادم(علیه السلام) و حوا(علیها السلام)+۴ آیه
- دشمنی ابلیس با انسانها+۳ آیه
- اخراج ذلّتبار ابلیس از بهشت، کیفر اغوای ادم(علیه السلام) و حوّا(علیها السلام)+۶ آیه
- خروج ادم(علیه السلام) و حوّا(علیها السلام) از بهشت در پی وسوسه ابلیس+۳ آیه
- هبوط ابلیس از بهشت ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- ابلیس مامور به هبوط از جایگاه خویش در پی وسوسه کردن ادم(علیه السلام)و حوّا(علیها السلام) به خوردن از درخت ممنوع+۵ آیه
- اطاعت از رهنمودها و اموزههای الهی، سبب سعادت و دوری از گمراهی
- انسان در معرض دشمنی شیطان+۵ آیه
- انسان و شیطان، دشمن یکدیگر+۴ آیه
- امیختگی زندگی دنیایی نسل انسان با دشمنی و عداوت+۲ آیه
- بشارت خداوند به نسل انسان مبنی بر امدن هدایتگرانی برای انان+۱ آیه
- هبوط انسانها از بهشت به زمین با هبوط ادم(علیه السلام)+۳ آیه
- هدایت انسانها به دست خداوند+۱ آیه
- زندگی انسانها در زمین، توام با دشمنی و عداوت با یکدیگر+۳ آیه
- محشور شدن با چشمان نابینا در اخرت، جلوهای از گمراهی و شقاوت ادمی در دنیا+۲ آیه
- فریب خوردن حوّا(علیها السلام) از شیطان، در تناول از درخت ممنوع، باعث هبوط وی+۹ آیه
- وعده خدا به ادم و حوّا(علیهما السلام)، برای مصونیّت انان از ضلالت و شقاوت، در صورت پیروی از هدایتهای او+۱ آیه
- فرمان خدا به هبوط حوّا(علیها السلام)، از بهشت+۶ آیه
- فریب خوردن حوّا(علیها السلام) از شیطان، در تناول از درخت ممنوع، باعث هبوط وی+۹ آیه
- وعده خدا به ادم و حوّا(علیهما السلام)، برای هدایت ایشان، پس از هبوط به زمین+۳ آیه
- اخراج و هبوط ادم و حوّا(علیهما السلام) از بهشت، در پی خوردن انان از شجره ممنوعه در بهشت+۶ آیه
- شیطان، از دشمنان انسان+۵ آیه
- ابلیس، از دشمنان انسان+۸ آیه
- دشمنی ابلیس، با ادم و حوّا(علیهما السلام)+۶ آیه
- انسان و شیطان، دشمن یکدیگر در زندگی دنیایی+۴ آیه
- زندگی انسانها در زمین، همواره اغشته به دشمنی با یکدیگر+۲ آیه
- پیروی از هدایتهای الهی (تعالیم پیامبران و کتابهای اسمانی)، موجب رفع دشمنی میان انسانها
- هشدار و تذکّر پیشاپیش خداوند به ادم و حوّا(علیهما السلام)، در مورد دشمنی اشکار شیطان با انان+۶ آیه
- دشمنی انسان با شیطان، امری پیوسته از اغاز هبوط ادم(علیه السلام)+۳ آیه
- دنیا، محلّ هبوط ادم(علیه السلام) برای ادامه زندگی، پس از اخراج از بهشت+۳ آیه
- ذکر خدا، تنها ارام بخش دلهای مؤمنان+۱ آیه
- اطاعت و پیروی از شیطان، موجب محرومیّت از نعمت رفاه+۱۰ آیه
- سرپیچی از هدایت الهی، عامل گمراهی انسان و گرفتار شدن به رنج و سختی+۱ آیه
- خوردن ادم و حوّا(علیهما السلام) از شجره ممنوعه، سبب اخراج انان از مقام خود در بهشت+۷ آیه
- تناول از شجره ممنوعه، موجب هبوط ادم و حوّا(علیهما السلام) به زمین و دنیا+۷ آیه
- زندگی سخت و نکبت بار، از اثار شقاوت و اعراض از یاد خدا+۱ آیه
- کور محشور شدن در قیامت، از اثار شقاوت و اعراض از یاد خدا+۱ آیه
- سرپیچی از تعالیم هدایت بخش خدا، عامل گرفتاری به شقاوت و بدبختی+۱ آیه
- غفلت از ایات الهی، از عوامل شقاوت+۱ آیه
- شقاوت، نتیجه ضلالت و گمراهی
- پیروی از هدایت و رهنمودهای الهی، مانع شقاوت انسان
- اخراج شیطان از بهشت، به جهت اغوای ادم و حوّا(علیهما السلام)+۶ آیه
- کور محشور شدن ضلالت پیشگان، در قیامت+۲ آیه
- اطاعت از رهنمودها و اموزه های الهی، سبب سعادت و دور شدن از گمراهی
- التزام به معارف الهی، مانع بازدارنده شیطان از گمراه کردن انسان+۱ آیه
- پیروی از هدایت الهی، مانع گمراهی و شقاوت
- تعالیم و اموزه های دینی فرستادگان الهی، موجب نجات انسانها از گمراهی
- الودگی نفس ادمی به گناه، موجب سقوط و تباهی ان+۷ آیه
- پذیرش هدایتهای الهی، بسترساز ستایش و تمجید+۱ آیه
- تناول ادم و حوّا علیهما السلام از میوه ممنوع بهشت، زمینهساز پیدایش روحیّه دشمنی در انسانها+۷ آیه
- فرمان خدا به هبوط ادم و حوّا علیهما السلام از بهشت+۵ آیه
- یاداوری دشمنی بین شیطان، ادم و حوّا علیهما السلام از سوی خداوند، هنگام فرمان به هبوط انان از بهشت+۷ آیه
- اخراج و هبوط ادم و حوّا علیهما السلام از بهشت، در پی عصیان ان دو+۷ آیه
- یاداوری دشمنی شیطان با فرزندان ادم و حوّا علیهما السلام هنگام هبوط انان از بهشت+۴ آیه
- عصیان ادم علیه السلام عامل هبوط وی از بهشت+۱ آیه
- وسوسه و اغواگری شیطان، عامل هبوط ادم و حوّا علیهما السلام از بهشت+۴ آیه
- فریب خوردن ادم و حوّا علیهما السلام از شیطان، در تناول از درخت ممنوع، باعث هبوط انان+۸ آیه
- پیروی از هدایت الهی، موجب گمراه نشدن و خوشبختی
- مختار بودن انسانها، در انتخاب راه هدایت یا گمراهی+۱ آیه
- سنّت الهی بر قرار دادن هدایتگر برای انسانها، از اغاز هبوط ادم علیه السلام بر روی زمین+۱ آیه