تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ يَداکَ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ «10»
و به او گفته مى‌شود:
ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ يَداکَ: اين رسوائى و عذاب به سبب آن چيزى است که پيش فرستاده دستهاى تو، يعنى کسب نموده از کفر و معصيت. ممکن است اين کلام بر طريق التفات باشد از غيبت به خطاب به جهت زيادتى بر تهديد، نه آنکه مقول قول محذوف باشد؛ يعنى: اى مجادل متکبر و معرض متجبر، اين عقاب دنيا و عذاب عقبى مر تو را به سبب کفر و معصيت توست که کسب کرده اى به دستهاى خود. وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ: و بدرستى که خداى
جلد 9 - صفحه 22
تعالى نيست ستم کننده اصلا مر بندگان را، بلکه جز اين نيست که او جزا دهنده ايشان است بر قدر اعمالشان نه زياده در عقاب معصيت و نه نقصان در ثواب طاعت.
تبصره: آيه شريفه دال است بر مطالبى:
1- دلالت دارد بر آنکه بندگان فاعل و قادر مختارند در تمام افعال خود و عقاب واقع شود بر فعل آنان که گناه باشد، و الا اگر بندگان قادر و موجد فعل خود نباشند، هر آينه خداى تعالى ظالمترين ظالمان خواهد بود. بيان آن آنکه:
فعل قبيح و معصيت اگر از حق تعالى نعوذ باللّه صادر باشد، البته محال است عقاب بنده بر آن، زيرا بجا نياورده؛ لکن عقاب فرمايد بنده را به اتفاق، پس ظالم باشد تعالى اللّه عن ذلک علوا کبيرا.
2- آنکه عقاب لازمه معاصى است و بنده به ارتکاب آن مستحق گردد عقاب را، و در ترتب آن حق تعالى ظالم نخواهد بود، زيرا لازمه عصيان را طارى فرموده مگر در جائى که عفو و غفران شامل گردد؛ در اين صورت موجب آن مرتفع گردد.
3- ايراد به صيغه مبالغه «ظلام» دال است بر نفى ظلم مطلقا، و اشعار به آنکه اگر ذره اى ظلم نمايد هر آينه ظلام خواهد بود. و چون صفات الهيه بر ابلغ کمال است، پس اگر او را ظلم جايز بودى، هر آينه در مرتبه نهائى بودى؛ و چون به غايت از ذات سبحانى منتفى باشد، پس به دلالت التزام مطلق ظلم از ذات الهى منتفى خواهد بود. و در آيه دلالت واضحه است بر بطلان قول مجبره که گويند: ثواب و عقاب معلل نيست و خداى تعالى فاعل فعل بندگان است و جميع ظلم که در عالم واقع شود فعل حق تعالى است. تعالى اللّه عن ذلک علوا کبيرا.