تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ «11»
جلد 9 - صفحه 23
شأن نزول: ابن عباس نقل نموده که جمعى از اعراب به مکه آمدند و مسلمان شدند، پس هر کدام ايشان را که مرضى عارضش نشده تندرست بود و زنش پسر تولد نمود و مواشى او نتايج نيکو دادند، مى‌گفت: اسلام، خوب دينى است و مرا به سبب آن نيکوئيها پيش آمد و دلش به اسلام آرميده مى‌شد. و هر که را قضيه بر عکس اين دست مى‌داد، از دين برمى‌گشت و مى‌گفت: اسلام بر من ميمون و مبارک نيست. «1» ابو سعيد خدرى نقل نموده که يکى از يهود ايمان آورد و اتفاقا او را درد چشم طارى شد و مبتلا گرديد، خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله عرضه داشت دين اسلام مرا شوم گرفته مرا از آن اقاله کن. حضرت فرمود: اسلام اقاله نشود، يهودى مرتد شد، و آيه شريفه نازل گشت: «2» وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ: و بعضى از مردمان کسى هست که پرستد خداى تعالى را به وحدانيت بر طرفى و کناره اى از آن نه در وسط و قلب آن، يعنى مضطرب و متردد باشد از دين اسلام و ثبات و استقامت و اطمينان به آن نداشته باشد؛ و به جهت دارا نبودن طريق علمى و دلائل مؤديه به حق، به سبب ادنى شبهه اى از دين منحرف شده بر کنار رود. در صورتى که بايد با قلب قوى کمال ثبات را بظهور رساند. اين مثلى است براى اضطراب و قلق اينگونه اشخاص در دين حق بدون سکون و طمأنينه در آن، مانند کسى که به سبب تزلزل و اضطراب بر کنار لشگر ايستاده منتظر باشد که اگر فتح و نصرت ايشان را دريابد مطمئن و دل آرام گشته در ميان آن لشگر در آيد و با آنها در غنايم شريک
«1». مجمع البيان، ج 4، ص 75، چاپ کتابخانه آية الله العظمى المرعشى النّجفى.
«2». درّ المنثور، ص 346، طبع با افست کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 24
گردد. و اگر قضيه نتيجه بر عکس داد فرار را بر قرار اختيار کند. پس حق تعالى از حال اين جماعت اخبار مى‌فرمايد که:
فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ: پس اگر برسد او را خيرى مانند صحت و ثروت و غنيمت.
اطْمَأَنَّ بِهِ: اطمينان يابد به آن و ثابت شود به سبب آن. وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ: و اگر برسد او را ابتلائى و آزمايشى مانند مرض و فقر و فاقه و غير آن از ناملايمات.
انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ: برگردد به روى خود، يعنى از وجهى که از آن متوجه شده باشد به اسلام که کفر بود باز به آن برگردد. مراد آنکه مرتد شود و دين اسلام را از دست دهد. خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ: زيانکار گردد در دنيا که به مراد خود نرسد، و آنچه مدعاى او بود از صحت بدن و غنا و طيب عيش محروم ماند و مخذول و منکوب شود. و زيانکار شود در آخرت که به سبب مرتد شدن و از دين حق برگشتن، به عذاب ابدى گرفتار آيد. ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ: اين زيان هر دو سراى آنست زيانى آشکارا و هويدا، زيرا بر همه عقلا ظاهر است که زيانى از اين عظيمتر نيست که شخصى از عافيت دنيا محروم ماند و در آخرت از بهشت و نعيم دور گرديده به عذاب جحيم گرفتار آيد.
تنبيه: تفسير برهان از کافى شريف به سندهاى خود که زراره از حضرت باقر عليه السلام سؤال نمود از آيه شريفه، حضرت فرمود: اينها جماعتى هستند که عبادت نمودند خدا را و ترک کردند عبادت غير خدا را و شک کردند در حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و آنچه آن حضرت از جانب خدا آورده. پس تکلم نمودند در اسلام، و شهادت دادند به وحدانيت خدا و رسالت پيغمبر، و اقرار کردند به قرآن و ايشان شاک بودند در پيغمبر و آنچه آن حضرت آورده و شاک به خدا نبودند. خداوند عزّ و جلّ فرمايد: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ» يعنى بر شک در حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و آنچه آن حضرت از جانب خدا آورده، پس اگر برسد او را خيرى، يعنى عافيتى در بدن و مال و اولادش، اطمينان پيدا کند و خوشنود شود به آن. و اگر برسد او را فتنه يعنى بلائى در بدن و مالش، تطيّر زند و کراهت پيدا کند در پايدارى بر اقرار به پيغمبر و برمى‌گردد به توقف و شک و عداوت به خدا و رسول و انکار پيغمبر و آنچه آن
جلد 9 - صفحه 25
حضرت از جانب خدا آورده است. «1» تبصره: آيه شريفه دستور کلى است نسبت به عموم مسلمانان که در معتقدات اسلامى از توحيد و نبوت و اقرار به آنچه پيغمبر از جانب خدا آورده ثابت و راسخ باشند و با کمال قوت در معرکه ابتلائات بردبارى و تاب مقاومت نمايند، نه آنکه اگر دولت و صحت و عزت بينند مطيع، و اگر مرض و فقر يابند دست بردارند. و همچنين در طاعات و عبادات، تا امورات مطابق مرام و مقصد انجام پذيرد بجاى آرند، همينکه خلاف مشتهيات خود ديدند تعطيل و اعراض کنند؛ که اگر اين طريقه پيش گيرند، خسران دنيا و آخرت را حاصل کنند. پس بايد در اسلام و ايمان شخص ثابت باشد به طورى که ابدا تزلزل نيابد، و لذا بعضى گفته‌اند: براى دين دو طرف است: يکى زبان و ديگرى قلب، هر که به زبان اعتراف و قلب او موافق آن نباشد بر يک طرف دين و منافق است.