تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ الصَّابِئِينَ وَ النَّصارى وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِينَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ «17» أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ «18»
ترجمه
- همانا آنان که ايمان آوردند و آنان که يهودى شدند و ستاره پرستان و ترسايان و گبران و آنانکه مشرک شدند همانا خداوند جدائى مى‌اندازد
جلد 3 صفحه 595
ميان آنها روز قيامت همانا خدا بر هر چيزى گواه و آگاه است
آيا نديدى که خداوند سجده ميکند مر او را هر کس در آسمانها و هر که در زمين است و آفتاب و ماه و ستارگان و کوهها و درختها و چهارپايان و بسيارى از مردمان و بسيارى سزاوار شد بر او عذاب و کسيرا که خوار کند خدا پس نيست مر او را هيچ گرامى دارنده‌ئى همانا خدا بجا ميآورد آنچه بخواهد.
تفسير
- خداوند تعالى در روز قيامت جمع ميفرمايد ارباب اديان را از مسلمان و يهود و ستاره پرست يا کسانيکه دين ثابتى ندارند و هر چندى دينى براى خود اختيار ميکنند و ترسايان و گبران و بت‌پرستان را و جدا ميفرمايد حق آنها را از باطلشان بحکم نمودن در باره آنها ببهشت يا دوزخ و بر و سفيدى يا رو سياهى در صحراى محشر چون خداوند گواه و آگاه بتمام عقائد و اعمال و اخلاق آنها است و بهتر از هر کس ميتواند خوب و بدو حقّ و باطل را تميز دهد و بپاداش برساند و خداوند سؤال فرموده از پيغمبر خود که آيا نديدى سجده اهل آسمان و اهل زمين را براى خدا از ملائکه و انس و جنّ و سجده آفتاب و ماه و ستارگان و کوهها و درختها و جنبندگان صحرا و دريا و ساير موجودات زمينى و آسمانيرا خواه مراد از سجود انقياد و خضوع و فرمانبردارى ذاتى و طبعى و قهرى باشد که مردم هم آنرا مى‌بينند و ميدانند خواه کيفيّت مخصوصى باشد که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنرا مشاهده نموده در هر حال همه مشغول بتسبيح و تقديس و قيام و قعود و رکوع و سجود و نزول و صعود و هبوط و عروج و طلوع و غروب و حرکت و سکون بفرمان اويند نهايت آنکه بسيارى از بشر باختيار خود سجده‌ئى نمودند که مستحق ثواب گشتند و بسيارى از آنها کارى کردند که مستحق عذاب شدند و بنابراين خبر کثير من- النّاس که حقّ عليه الثّواب است بقرينه مقابله با حقّ عليه العذاب که در کلام است حذف شده و نميشود کثير من النّاس را عطف بر عناوين مذکوره در آيه شريفه نمود چون سجده‌ئى که استحقاق ثواب ميآورد غير از سجده‌ئى است که همه موجودات مينمايند علاوه بر آنکه اين سجده در ابتداء کلام براى تمام اهل زمين اثبات شده بود نميشود در انتهاى کلام براى بعضى اثبات و از بعضى نفى شود پس يا بايد يسجد له ديگرى بمعناى ديگر مناسب با اختصاص بيشتر قبل از کثير من النّاس تقدير نمود يا آنرا مبتدا
جلد 3 صفحه 596
و خبرش را مقدّر دانست به بيانيکه گذشت و بنظر حقير تقدير خبر اولى است چون معادل آن ذکر شده و مقابل و مناسب با استحقاق عذاب استحقاق ثواب است ولى مفسّرين يا يسجد له تقدير کرده‌اند يا بدون توجّه باشکال اين عنوان را هم عطف بعناوين سابقه نموده‌اند و در هر حال مراد از کثير من النّاس کثير بخودى خود است و مراد از کثير حقّ عليه العذاب کثير بالنّسبه بغير است که اکثر باشد چون معلوم است که اهل طاعت کمتر از اهل معصيت ميباشند و افراد ضمير در عليه باعتبار هر فرد است بملاحظه آنکه هر کس به تنهائى مستحق عذاب الهى ميشود براى عملش نه براى دخول در جماعت معصيت کاران و گفته‌اند جهت استحقاق عذاب اباء از سجده است و معلوم است کسيکه خداوند بخواهد او را خوار و ذليل و موهون فرمايد کسى نميتواند او را گرامى و عزيز و محترم بدارد چون خداوند هر کارى بخواهد ميکند و کسى نميتواند مانع از نفوذ اراده و مشيّت او گردد لابد مطيع و منقاد و ساجد و خاضع را ببهشت ميبرد و کافر و مشرک و سرکش و متکبّر را بجهنّم و هيچ اکرامى بهتر از دخول در بهشت و هيچ اهانتى بدتر از خلود در جهنّم نيست و اصل يهن اللّه يهنه اللّه بوده و ضمير مفعول براى آنکه فضله است حذف شده ..