تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ «19» يُصْهَرُ بِهِ ما فِي بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ «20» وَ لَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ «21» کُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ «22» إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ «23»
وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ «24»
ترجمه
- اين دو گروه دو نزاع کننده‌اند که منازعه نمودند در باره پروردگارشان پس آنانکه کافر شدند بريده شود براى آنها جامه‌هائى از آتش ريخته ميشود از بالاى سرهاشان آب گرم
گداخته ميشود بآن آنچه در شکمهاى آنها است و پوستهاشان
و از براى آنها است گرزهائى از آهن
هر گاه اراده کنند که بيرون آيند از آن از اندوه باز گردانيده شوند در آن و گويند بچشيد عذاب آتش سوزان را
همانا خدا داخل ميکند آنانرا که ايمان آوردند و بجا آوردند کارهاى شايسته را در بهشتهائيکه ميرود در زمين آنها نهرها زيور کرده شوند در
جلد 3 صفحه 597
آن بدست بندهائى از طلا و مرواريد و لباسشان در آن پرنيان است
و هدايت کرده شوند بپاکيزه‌ئى از گفتار و هدايت کرده شوند براه خداوند سزاوار ستايش.
تفسير
- از آيات سابقه معلوم شد که مردم روى زمين دو فرقه‌اند يک فرقه مؤمن موّحد ساجد و يک فرقه کافر مشرک متکبّر اگر چه اين فرقه بعضى مشرک تحقيقى و بعضى تقريبى هستند ولى کفر ملّت واحده است و در مقابل آن ايمان است و کمال ايمان بنصّ قرآن ولايت ائمه اطهار است و کسيکه قبول ولايت ننموده کافر است اگر چه ظاهرا مسلمان باشد پس فرد اجلى از عنوان دو دشمن و دو منازع که ظاهرا مؤمن و کافر است ائمه اطهار عليهم السلام و بنى اميّه لعنهم اللّه تعالى ميباشند چنانچه قمّى ره نقل فرموده و در خصال از امام حسين عليه السّلام تأکيده شده و لفظ خصم بر واحد و جمع اطلاق ميشود و اينجا مراد دو جماعت مؤمنين و کفّارند که با يکديگر هميشه در باره خدا و اوصاف کمال و جمال و جلال او نزاع دارند و اين خصومت ما بين آنها باقى است تا روز قيامت که خداوند فصل کند چنانچه در اين آيه فرموده پس کسانيکه کافر شدند بدست قدرت براى آنها بريده شده جامه‌هائى از آتش و ريخته ميشود بر سر آنها آب جوش که گداخته ميشود از اثر آن احشاء و امعاء آنها چون بقدرى حرارت دارد که مستقيما از سر وارد اندرونشان ميشود و اجزاء باطن آنها را متلاشى ميکند و بعدا اثر ميکند در پوست ظاهر بدنشان و آنرا ميگدازد و ساخته شده براى آنها گرزهائى از آهن که در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده اگر يکى از آن گرزها را در زمين بگذارند و تمام انس و جنّ جمع شوند و بخواهند آنرا از جاى خود حرکت دهند نميتوانند و قمّى ره نقل فرموده که چنان در آتش کباب ميشوند که لب پائين آنها بنافشان ميرسد و لب بالاشان بوسط سرشان و هر وقت شعله آتش آنها را از قعر جهنّم بالا آورد و بخواهند از جهنّم بيرون آيند براى شدّت غم و اندوه و هراس با آنگرزها ملائکه بسرشان ميزنند بطوريکه بقعر جهنّم معاودت نمايند و ميگويند بچشيد عذاب آتش سوزان را که در دنيا منکر بوديد و فکر نميکرديد تا باور کنيد و امّا کسانيرا که ايمان آوردند و کارهاى ايشان در دنيا شايسته و خوب بوده خداوند بفضل و کرم خود داخل ميفرمايد در باغهائيکه جارى است در زمين يا از زير قصرهاى آنها نهرهاى آب
جلد 3 صفحه 598
شيرين و شير و شربت و زيور کرده ميشوند بامر الهى بتوسط ملائکه در آنجا بزيورهائى از قبيل دست بندهاى طلاى مرّصع بمرواريد براى آنکه در دنيا از زينت طلا اجتناب نمودند و در آخرت بايد مفتخر باشند بنشان الهى و لباس ايشان هم در آنجا بهمين ملاحظه پرنيان و حرير خواهد بود که ابريشم خالص است و در دنيا بر مردها حرام بوده و ايشان صبر نمودند بر ترک آن و بعضى لؤلؤ را بکسر قرائت نموده‌اند و بنابراين عطف بر ذهب است و بقرائت مشهوره ممکن است عطف بر محلّ من اساور باشد و ممکن است مفعول فعل مقدّر و بنابراين زينت مستقلّى خواهد بود يعنى و زيور کرده شوند بمرواريد و در هر حال معلوم است که لباسشان حرير و زيورشان طلا و مرواريد است و از جمله خصائص اهل ايمان آنستکه هدايت شدند بقول طيّب و گفتار پاکيزه که آن کلمه طيّبه لا اله الا اللّه محمّد رسول اللّه است و هدايت شدند براه مستقيم خداوند حميد که ولايت ائمه اطهار است چنانچه قمّى ره نقل فرموده و در محاسن از امام باقر عليه السّلام و در کافى از امام صادق عليه السّلام تأکيد شده است و محتمل است مراد هدايت بقول طيّب در آخرت باشد چون گفتار اهل ايمان در بهشت تحيّت و سلام بيکديگر و حمد و شکر الهى است و مؤيّد اينمعنى است روايت قمى ره از امام صادق عليه السّلام در مقامات اهل بهشت که فرموده کمتر نعيم بهشت بمشام ميرسد بويش از هزار سال راه بمسافت دنيا و کمترين منازل اهل بهشت منزلى است که اگر جنّ و انس در آن وارد شوند و از طعام و شراب آن بخورند و بياشامند چيزى کم نميشود و کمترين اشخاصيکه وارد بهشت ميشوند کسى است که سه باغ مرتفع از زمين بترتيب باو ميدهند چون وارد باغ اوّل که پائين‌تر است ميشود مى‌بيند از خدّام و نهرها و ميوجات بقدريکه خدا ميداند و پر ميشود چشم و دلش از روشنى و خوشحالى و حمد و شکر الهى را بجا ميآورد پس باو ميگويند سرت را بالا کن باغ دوم را ببين و چون نظر ميکند در باغ دوم نعمتهائى مى‌بيند که در باغ اوّل نبوده و طالب آن ميشود و او را آنجا ميبرند و چون داخل ميشود حمد و شکر الهى را بجا ميآورد و خداوند ميفرمايد در بهشت را بر وى او باز کنيد و باو ميگويند سرت را بالا کن ببين وقتى سرش را بالا ميکند مى‌بيند در خلد بروى او باز شده و چندين برابر نعمتهاى سابق براى او
جلد 3 صفحه 599
در آنجا مهيّا است و مسرّتش زياد ميشود و عرضه ميدارد پروردگار احمد بر نعمتهاى بى‌منتهاى تو که منّت نهادى بر من ببهشت و نجات دادى مرا از جهنّم بعدا شمّه‌ئى از اوصاف حور العين و کثرت عدد آنها را بيان فرموده از آن جمله آنکه از شدّت لطافت مغز ساق پاى آنها از زير هفتاد حلّه بهشتى نمودار است رزقنا اللّه تعالى انشاء اللّه ..