تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ «11» يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُ وَ ما لا يَنْفَعُهُ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ «12» يَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلى وَ لَبِئْسَ الْعَشِيرُ «13» إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ «14» مَنْ کانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ کَيْدُهُ ما يَغِيظُ «15»
وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ آياتٍ بَيِّناتٍ وَ أَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ «16»
ترجمه
- و بعضى از مردم کسانى هستند که بندگى ميکنند خدا را بر کنارى پس اگر برسد آنانرا خيرى دلگرم شوند بآن و اگر برسد آنها را بلائى روى گردان شوند بحال پيش خود زيان برده در دنيا و آخرت اين است آن زيان آشکار
ميخواند غير از خدا آنچه را ضرر نميرساند باو و آنچه را سود نميدهد باو اين است آن گمراهى دور
ميخواند مر آنکس را که ضررش نزديکتر است از نفعش هر آينه بد ياور و هر آينه بد معاشرى است
همانا خداوند داخل ميکند آنانرا که گرويدند و
جلد 3 صفحه 592
بجا آوردند کارهاى شايسته را در بهشتهائيکه ميرود در زير آنها نهرها همانا خدا ميکند هر چه بخواهد
کسيکه باشد که گمان برد آنکه هرگز يارى نخواهد کرد او را خدا در دنيا و آخرت پس بايد بکشد وسيله‌ئى را تا آسمان پس بايد قطع کند پس بايد به بيند آيا ميبرد حيله‌اش موجب خشمش را
و اينچنين نازل نموديم آن را آيتهاى روشن و همانا خدا هدايت ميکند هر کس را ميخواهد.
تفسير
- خداوند متعال پس از ذکر حال اهل کفر و شقاق بيان حال اهل شک و نفاق را فرموده باين تقريب که بعضى از مردم کسانى هستند که ظاهرا دست از بت‌پرستى بر ميدارند و بعبادت و بندگى خدا مشغول ميشوند ولى در جانب و کنارى از دين قرار ميگيرند مانند کسانيکه در طرفى از اطراف و جوانب لشگر گردش ميکنند براى آنکه اگر ظفر يابند غنيمتى بدست آرند و اگر شکستى مشاهده کنند فرار را برقرار اختيار نمايند اينها هم در شک و نفاق زيست ميکنند و ظاهرا با مسلمانان بکجدار و مريز رفتار مينمايند و شرکت در افعال و اعمال ايشان دارند ولى منتظرند اگر در سايه اسلام بمال و منال دنيوى برسند باقى بمانند و معتقد به نبوّت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شوند و اگر بلا و فتنه‌ئى براى آنها روى دهد منصرف گردند و بدين آباء خود معاودت نمايند و قريب به اين معنى را در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده ولى خاتمه امر آنها را سه قسم فرموده باين نحو که قسمتى نور ايمان بقلب آنها ميتابد و مؤمن واقعى ميشوند و شک از دل آنها ميرود و قسمتى در شک باقى ميمانند و قسمتى بحال اوّلى خودشان که شرک بوده بر ميگردند و در روايت قمّى ره از امام صادق عليه السّلام هم اينمعنى تأکيد شده ولى از تفسير خير بعافيت و مال دنيا و تفسير فتنه ببلاء ذکرى نشده و اين اشخاص بزيان دنيا و آخرت دچار ميشوند چون در دنيا بى‌آبرو و ضعيف النّفس معرّفى ميشوند و جان و مال آنها از پناه اسلام خارج ميگردد و اعمال خوبشان بواسطه کفر باطل خواهد شد و از ثمرات آنها در آخرت بى‌بهره خواهند ماند و هيچ زيانى بالاتر از اين نيست و از جمله بدبختيهاى چنين شخصى آنستکه ميخواند و ميپرستد غير از خداوند قادر مهربان جماديرا که اگر نپرستد آنرا نمى‌تواند باو ضررى برساند و اگر بپرستد نميتواند نفعى باو برساند و اين رويّه بکلّى از راه حقّ دور شدن و از جادّه مستقيم پرت گشتن است و ميخواند و ميپرستد
جلد 3 صفحه 593
بعقيده خود کسيرا که هر آينه ضرر پرستش آن براى او بلحاظ آنکه در دنيا مبتلا بقتل و غارت از ناحيه مسلمانان ميگردد و در آخرت بعذاب الهى گرفتار ميشود نزديکتر است بواقع از نفعى که تصوّر براى خود مينموده از آن عمل که شفاعت بتها و تقرّب بوسيله آنها در نزد خدا باشد و بنابراين معنى لام در لمن ضرّه از محلّ خود بمناسبت حقّ تقدّم مقدّم شده و منفعت بتصوّر بت پرستان است نه در واقع و منافاتى با آيه قبل ندارد و هر آينه بد مولى و معاشر و ياور و يارى است بت براى بت‌پرست در دنيا و آخرت که جز ضرر ثمرى ندارد و خداوند کسانيرا که داراى عقائد حقّه و اعمال صالحه‌اند در روز قيامت داخل در باغهائيکه داراى نهرهاى آب جارى است ميفرمايد و کسى نميتواند مانع از نفوذ اراده خدا شود و او هر چه بخواهد ميکند و کسيکه گمان کند که خداوند يارى نميکند چنين کسيرا که داراى عقائد حقّه و اعمال صالحه باشد و گفته‌اند مراد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است چون او مخصوص بوعده نصرت است پس بايد ريسمانى بکشد بجانب بالاى خانه خود و بگردن خويش ببندد و قطع نمايد نفس خود را و ببيند آيا اين عمل غيظ او را از ميان ميبرد و دلش از اين عقده تهى ميگردد يا خير و بنابراين مقصود از اين کلام تشبيه حال کفّار و معاندين است بکسيکه از شدّت غصّه و غضب خودکشى کند و چاره‌ئى نداشته باشد و اينمعنى را در برهان از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده با اختصاص نصرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بفرموده خودش بامير المؤمنين عليه السّلام و استناد غيظ کفّار بآن و قول مذکور را در مجمع نسبت به اکثر مفسّرين داده و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه کسى که باور نميکند اين نصرت را بايد وسيله‌ئى براى صعود بآسمان تهيّه کند و قطع نمايد بتوسط آن اين مسافت را تا برسد بآسمان پس کوشش کند و ببيند آيا ميتواند کارى کند که مانع نصرت خدا شود از پيغمبرش و خشم خود را فرو نشاند يعنى هرگز نميتواند اين کارها را بکند و بنابر قول اوّل مراد از آسمان جهت فوق است و بنابراين قول مراد معناى معروف است و باعتبار آنکه مرکز مقدّرات ميباشد و ميشود در آنها تغييرى داد مورد طعن بکفّار قرار داده شده و بعضى گفته‌اند ضمير در ينصره راجع بکلمه من موصوله است و مراد بنصرت خدا روزى دادن است يعنى کسيکه اختيار توسعه و تضييق روزى را با خدا نميداند و راضى بروزى مقسوم خود نيست بايد بنحو
جلد 3 صفحه 594
مذکور خودکشى کند چون چاره ديگرى ندارد و بهيچ وسيله‌ئى نميتواند خشم خود را فرو نشاند و از فرمايش قمّى ره استفاده ميشود که ظنّ در آيه بمعناى شک است و سبب بمعناى دليل و قطع بمعناى تميز و کيد بمعناى حيله چون اين الفاظ در اين معانى در آيات ديگر استعمال شده و حاصل مراد اينجا آنستکه هر کس شک دارد در اينکه خدا با او کمک ميکند يا نه بايد ميان خود و خدا دليل و راهنمائى قرار دهد و بايد ممتاز نمايد او را از غير او پس بايد نظر کند و ببيند چاره‌ئى که براى تحيّر خود نموده رفع شک او را ميکند و اندوه را از دل او ميبرد يا خير و اگر راهنماى خود را شناخت و تميز داد البتّه او را بحقّ واصل خواهد نمود و آنکه معناى اوّل را عامّه روايت نموده‌اند و انصاف آنستکه هيچ يک از اين معانى با ظاهر آيه شريفه کاملا وفق ندارد و چندان دلچسب نيست و بنظر حقير در بيان ظاهر آيه بهتر آنست که گفته شود کسيکه بمصائب و آلامى مبتلا شده که گمان کرده خداوند با او يارى نميکند در دنيا و آخرت و از رحمت خدا مأيوس است بايد وسيله‌ئى از براى صعود بآسمان پيدا کند پس قطع مسافت نمايد تا بمقصد برسد و ببيند ميتواند چاره‌ئى براى درد خود پيدا کند و البتّه پيدا نخواهد کرد چون کسى نميتواند مانع از نفوذ اراده الهيّه شود پس بهتر آنستکه راضى برضاى خدا باشد و بنابراين ظاهر مرجع ضمير ينصره و ظواهر الفاظ ديگر محفوظ است و اينمعنى مناسب با فعّاليّت الهيّه است که در ذيل آيه قبل بآن تصريح شده بود و خداوند قرآن را نازل فرموده مشتمل بر آيات واضحة الدّلالات بطورى که مشهود است و هدايت ميفرمايد هر کس را بخواهد و قابل باشد براه راست و فهم معانى آيات و کليّه خيرات و کلمه ما در ما يغيظ ممکن است مصدريّه باشد و محتمل است موصوله باشد و مفعول يغيظ که ضمير راجع بمن در صدر کلام بوده حذف شده است ..