تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاکِفُ فِيهِ وَ الْبادِ وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ «25» وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَکانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِکْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ «26» وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلى کُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ «27» لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ «28» ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ «29»
ذلِکَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (30) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِکِينَ بِهِ وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَکانٍ سَحِيقٍ (31)
ترجمه
- همانا آنانکه کافر شدند و باز ميدارند از راه خدا و مسجد الحرام که قرار داديم آنرا براى مردم با آنکه يکسان باشد مقيم در آن و وارد از اطراف و کسيکه اراده کند در آن عدول از حقّ را براى ستم نمودن ميچشانيم او را از عذاب دردناک
و ياد کن هنگامى را که تعيين نموديم براى ابراهيم جاى خانه را و گفتيم که شريک مگردان با من چيزيرا و پاک گردان خانه مرا براى طواف کنندگان و ايستادگان و رکوع کنندگانى که سجود کنندگانند
و اعلام کن در ميان مردم بحج که بيايند نزد تو پيادگان و بر هر شتر لاغرى که آيند از هر راه دورى
تا مشاهده نمايند منفعتهائى براى خودشان و ياد نمايند نام خدا را در روزهاى معيّنى بر آنچه روزى کرد آنها را از زبان بستگان شتر و گاو و گوسفند پس بخوريد از آنها و بخورانيد محنت کشيده محتاج را
پس بايد زائل نمايند کثافتشان را و بايد ادا نمايند نذرهاشان را و بايد طواف نمايند خانه آزاد شده را
امر اين است و کسيکه بزرگ بدارد حرمتهاى خدا را پس آن بهتر است از براى او نزد پروردگارش و حلال شد براى شما شتر و گاو و گوسفند مگر آنچه خوانده شود بر شما پس اجتناب کنيد پليد را از جنس بتان و اجتناب کنيد گفتار ناروا
جلد 3 صفحه 600
را
با آنکه مايل باشيد بحقّ براى خدا و شريک قرار ندهيد با او و کسيکه شريک قرار دهد با او پس گويا که در افتاده از آسمان پس ميربايد او را پرنده يا فرود ميآورد او را باد در جائى دور.
تفسير
- قمّى ره نقل فرموده که نازل شد در باره قريش وقتى که منع نمودند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را از ورود بمکّه و مراد از عاکف اهل مکّه و مراد از بادى کسانى هستند که از بلاد ديگر وارد مکّه ميشوند و همه در آن يکسانند کسى حقّ ندارد مانع از نزول و دخول مردم در حرم شود و در نهج البلاغه در نامه‌ئى که حضرت بعامل خود در مکّه نوشته توصيه فرموده که از خانه‌هاى مکّه اجاره نگيرند چون خداوند فرموده عاکف و بادى در آن يکسانند و عاکف مقيم است و بادى کسى است که بحج آمده و اهل آن نيست و اينمعنى در چند روايت ديگر تأکيد شده و تصريح فرموده‌اند که حجّاج حقّ دارند وارد شوند بر اهل مکّه و آنها نبايد مانع شوند و در صدر اسلام بهمين ملاحظه خانه‌هاى مکّه در نداشته و اوّل کسيکه در گذاشت و مانع از ورود حاجّ شد معاوية بن ابى سفيان لعنة اللّه بود و کلمه سواء برفع نيز قرائت شده و بنابراين جمله خبريّه در مقام انشاء حکم است يعنى عاکف و بادى در آن يکسانند و بنابر قرائت نصب مفعول جعلنا يا حال از ضمير متّصل باو است و خبر انّ که در صدر آيه است محذوف شده و بقرينه ذيل معذّبون است يعنى آنان که چنين شدند و چنان کردند و ميکنند معذّبند چون بعدا فرموده و کسيکه اراده عدول از حدّ نمايد در حرم بستم ميچشانيم باو عذاب اليم را براى آنکه بمقتضاى اخبار سابقه مراد از مسجد الحرام حرم است مانند آيه أسرى که در سوره بنى اسرائيل گذشت و محتمل است مفعول يرد براى افاده تعميم محذوف باشد يعنى و کسيکه اراده کند در حرم امريرا با آنکه متلبّس به الحاد و ظلم باشد معذّب خواهد بود در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل فرموده که کسيکه عبادت کند در آن غير خداوند عزّ و جلّ را يا فرمانبردارى کند در آن از غير اولياء خدا پس او ملحد است بظلم و بر خداوند تبارک و تعالى لازم است که بچشاند باو عذاب اليم را و نيز از آنحضرت در تفسير اين آيه نقل شده که هر ظلمى الحاد است و زدن خادم بدون گناه از اين قبيل است و کمترين مراتب الحاد تکبّر است و در علل از آنحضرت
جلد 3 صفحه 601
نقل نموده که هر ظلمى که مرد بخود نمايد در مکّه از دزدى يا ستم بغير کم باشد يا زياد من آنرا الحاد ميدانم و براى اين نهى از سکونت در حرم شده و در بعضى از روايات الحاد در اين آيه بانکار حقّ امير المؤمنين عليه السّلام و ظلم بآنحضرت تفسير شده است و معلوم است که تمام معاصى عدول از حقّ و حدّ و قصد است و نيز ظلم بنفس و ظلم بغير است و در حرم قبحش بيشتر و گناهش زيادتر خواهد بود چه رسد بشرک و انکار ولايت که کفر واقعى است و خداوند در اينمقام متذکر فرموده پيغمبر خود را بذکر شمّه‌ئى از تشريفات خانه کعبه باين تقريب که ياد کن وقتى را که مرجع قرار داديم و تعيين نموديم براى ابراهيم محلّ خانه کعبه را که در آن خانه‌ئى بنا کند و گفتيم که در عمارت بيت و عبادت در آن چيزيرا شريک من قرار مده و پاکيزه و منزّه نماخانه مرا از کلّيه نجاسات و کثافات چنانچه در کافى و تهذيب از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که بعد از تلاوت اين آيه فرمود پس سزاوار است از براى بنده که داخل مکّه نشود مگر آنکه طاهر باشد و خود را از عرق و ساير کثافات تطهير کرده باشد و ظاهرا مراد از طائفين کسانى باشند که براى طواف و زيارت بيت آمده‌اند و مراد از قائمين کسانى هستند که آنجا اقامت و اعتکاف نموده‌اند و مراد از رکّع السّجود نماز گذارانند نه آنکه مراد از قائمين و رکّع السّجود نماز گذاران باشند چنانچه بعضى از مفسّرين گفته‌اند بملاحظه ذکر ارکان نماز که قيام و رکوع و سجود است چون در سوره بقره بجاى قائمين عاکفين ذکر شده بود و آيات بعضى مفسّر بعض ديگر است و ذکر حرف عطف قبل از رکّع و ترکش بعد از آن شاهد اراده يک معناى ملازم با رکوع و سجود است که نماز باشد علاوه بر آنکه رکوع بدون قيام محقق نميشود و ذکر قيام مستقّلا با فصل حرف عطف بين آن و رکّع السّجود مناسب با اراده معناى واحد از هر سه نيست و کلمه سجود ممکن است جمع ساجد باشد چون گفته‌اند اگر مصدر بر وزن فعول باشد جائز است اسم فاعل را بآن وزن جمع بست و بنابراين مرا در کوع کنندگان و سجود کنندگان باشد بحذف حرف عطف ولى بنظر حقير بهتر آنستکه مصدر باشد با حذف حرف جرّ قبل از آن و بنابراين مراد خم شوندگان براى سجود است چون اصل رکوع بمعناى خم شدن است و سجود انسب است که
جلد 3 صفحه 602
کنايه از نماز و مقصود از تطهير بيت باشد خصوصا با انضمام رکوع بآن که لطف مخصوصى دارد و آن در هر يک مستقلا نيست بلى اگر سجود را جمع ساجد و صفت رکّع قرار دهيم واجد آن لطف هست و احتياج بتقدير هم ندارد و ظاهرا اين وجه بهترين تراکيب متصوّره در کلام ميباشد و پس از اتمام بيت حضرت ابراهيم عليه السّلام مأمور شد که اعلام نمايد وجوب حج را بتمام مردم دنيا اعمّ از موجودين در بسيط زمين و اصلاب آباء و ارحام امّهات تا روز قيامت و همه شنيدند و بعضى اجابت نمودند و مشرّف شدند بعدد لبّيکى که گفتند و بعضى اجابت ننمودند و محروم شدند از اين فيض بزرگ چنانچه قمّى ره نقل نموده که چون حضرت ابراهيم از بناء بيت فارغ شد و خداوند باوامر فرمود که اعلام نمايد وجوب حج را بمردم عرضه داشت پروردگارا صداى من بتمام خلق نميرسد خداوند فرمود بعهده تو است اعلام و بعهده من است ايصال و آنحضرت بمقام ابراهيم رفت و آنروز مقام متّصل به بيت بود ولى از جاى خود بلند شد بقدرى که از تمام کوهها بالاتر قرار گرفت پس آنحضرت دو انگشت خود را در گوش گذارد و روى خود را بمشرق و مغرب متوجّه نمود و فرمود ايّها النّاس واجب شد بر شما حج خانه آزاد شده پس اجابت کنيد پروردگارتان را و اجابت نمودند تمام مردميکه در اطراف و اکناف زمين و اصلاب رجال و ارحام نساء بودند بلبّيک آيا نمى‌بينيد کسانيکه ميآيند لبّيک ميگويند از امروز تا روز قيامت هر کس موفّق بحج شود آنروز اجابت دعوت خدا را نموده و در روايات ديگرى که قريب به اين مضمون در اين باب وارد شده تصريح بتوفيق تشرّف بعدد لبّيک فرموده‌اند و آنکه عدم توفيق مستند بعدم اجابت آنروز است و مقتضاى اين روايات آنستکه مخاطب در اين آيه حضرت ابراهيم باشد که خداوند براى پيغمبر ما حکايت فرموده و منافات ندارد با روايت کافى و تهذيب از امام صادق عليه السّلام که فرموده پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ده سال در مدينه اقامت داشت و حج نفرمود تا اين آيه نازل شد و آنحضرت اعلام فرمود باهل مدينه و اطراف آن که جمع شوند و با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حج نمايند و مردم مجتمع گشتند و با آنحضرت حج نمودند و آداب آن را تعليم گرفتند چون پيغمبر ما مأمور بتبعيّت از ملّت حضرت ابراهيم جدّ امجد خود بوده خصوصا در مناسک و اعمال حج و نزول اين آيه در آنوقت شاهد بر لزوم
جلد 3 صفحه 603
اجراء آن سنّت سنيّه است در هر حال خداوند پس از امر باعلام نتيجه آن را بيان فرموده که بيايند پيادگان چون رجال جمع راجل بمعناى پياده است و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که رجّال بضم و تشديد قرائت فرموده و سواره بر هر شتر لاغرى از زحمت دورى راه که ميآيند آن شتران از هر راه گشاده دور از اطرافى و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که يأتون قرائت فرموده و بنابراين صفت حجّاج است و مربوط بضامر نيست يا جمله مستأنفه است و اشکال لزوم مطابقه صفت با موصوف در افراد و جمع را ندارد تا محتاج بجواب شود که مراد جنس ضامر است و حکمت اين ايجاب و دعوت بحج آنستکه مشاهده نمايند و واصل شوند مردم بمنافع دينى و دنيوى که خداوند براى آنها مقدّر فرموده در حج و زيارت خانه کعبه که بالاتر از همه بيرون آمدن از گناهان است و اجابت دعوت حقّ و تقرّب باو از طريق عبادت و اطاعت با خضوع و خشوع و تحمّل مشقّت سرما و گرما و زحمت مسافرت و بذل مال و جان در راه محبّت جانان و نيل برضوان و ملاقات اخوان و اطلاع بر احوال آنان و کمک بافقرا و ضعفاء آنسامان و تحصيل علم و ادب و تعظيم شعائر دين و مذهب و احياء سنّت ابراهيم و اسماعيل مفخر عجم و عرب و ساير فوائد سياسى که در اين اجتماع براى عموم مسلمانان ملحوظ شده که مجال ذکر آنها نيست و همه ميدانند چه قدر مفيد است مسلمين دنيا سالى يکمرتبه يکجا جمع شوند افسوس که معاندين نگذاشتند مسلمانان اتّفاق کلمه داشته باشند و الا با اين اجتماع ساليانه مسلّما بر عالم حکومت ميکردند و نيز ثمره اين دعوت آنست که موفق شوند بذکر خداوند و بردن نام او در روزهاى معلومى که در مکّه و منى بسر ميبرند که روز عيد قربان و سه روز بعد از آن است در وقت نحر و ذبح حيوانات زبان بسته از شتر و گاو و گوسفند که خداوند روزى حلال آنها فرموده و بعد از پانزده نماز که اوّل آنها ظهر روز عيد است و مستحب است بگويند اللّه اکبر اللّه اکبر لا اله الا اللّه و اللّه اکبر و للّه الحمد اللّه اکبر على ما هدانا و الحمد للّه على ما ابلانا و اللّه اکبر على ما رزقنا من بهيمة الانعام در تعقيب هر نماز تا صبح روز سيزدهم و در ساير اوقات آن ايّام از اذکار و او راد وارده چنانچه در جوامع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که ايّام معلومات روز قربان و سه روز بعد از آنست و ايّام
جلد 3 صفحه 604
معدودات دهه ذى الحجّه است و از امام صادق عليه السّلام بايّام تشريق تفسير شده و در عوالى از صادقين عليهما السلام نقل نموده که مراد از ذکر تکبيرات بعد از پانزده نماز است که اوّل آنها ظهر عيد است و در بعضى از اقوال و روايات ايّام معلومات بدهه اوّل ذو الحجّه تفسير شده ولى بر خلاف ظاهر آيه شريفه و صريح روايات ديگر است و معتمد همانستکه ذکر شد و اينکه گفته‌اند دهه اوّل ذو الحجّه را ايّام معلومات خوانده‌اند براى آنکه مردم آن ايّام را مقيّد بودند بدانند چون بايد آخرش حج نمود اگر صحيح باشد نسبت بايّام نحر و ذبح هم ميتوان گفت و ظاهر آيه آنست که ذکر در وقت نحر و ذبح است لذا بعد از آن فرموده پس بخوريد از آن و بخورانيد در مانده محنت کشيده محتاج فقير را و در کافى از امام صادق عليه السّلام بائس فقير بزمين گيرى که نتواند از محلّ خود خارج شود تفسير شده و در جاى ديگر بائس را بفقير تفسير فرموده‌اند و ظاهرا مراد بيان مصرف است پس بايد بيرون آيند از احرام بازاله کثافت بدن از تراشيدن سر و گرفتن ناخن و زدن شارب و شستشوى بدن و ازاله موهاى آن و امثال اينها و بهتر آنست که بيرون آيند از کثافات معنوى بلقاء امام عليه السّلام در حال حضور و زيارت قبور ائمه اطهار در حال غيبت و بايد وفا کنند بنذرهاى خودشان که براى توفيق بحج نموده‌اند و غير آن از نذورات براى خانه کعبه و حضور امام عليه السّلام و بايد طواف نساء نمايند تا زن بر آنان حلال شود بعد از طواف زيارت و سعى که موجب حلّيّت بوى خوش است و آداب طواف در مناسک حج ذکر شده و مراد از بيت عتيق خانه کعبه است چون آزاد است از ملکيّت خلق و آزاد شده از غرق در زمان طوفان و از تسلّط جبّاران در گردش دوران و براى آنکه قديمى است و اوّل خانه‌ئى است که وضع شده براى مردم و در روايت از امام باقر عليه السّلام بوجه تسميه اوّل و از امام صادق عليه السّلام بوجه تسميه دوم تصريح شده است و خداوند بعد از بيان شمّه‌ئى از احکام حج براى فصل بين کلام سابق و لا حق فرموده ذالک يعنى امر از اين قرار است و پس از آن فرموده و کسيکه تعظيم کند و بزرگ نمايد محترمات و احکام الهى را که هتک آنها حرام است پس آن بهتر است نزد پروردگارش از جهت اجر و ثواب و بعضى حرمات را عبارت از حرم و بيت و مسجد مکّه و ماه ذو الحجّه که همه حرامند دانسته‌اند و حلال
جلد 3 صفحه 605
شد از براى شما شتر و گاو و گوسفند مگر آنچه تلاوت شود بر شما در سوره مائده مانند مردار و آنچه نام خداوند در وقت ذبح آن برده نشده بلکه نام بتان بر او برده شده و ساير محرّمات مذکوره در آن سوره و اجتناب نمائيد از جنس پليدى که آن بتها است و پرهيز نمائيد از گفتار ناهنجار و دروغ و افترا و در بعضى از روايات بشمول رجس آلات قمار را و قول زور غنا و ساير اقوال ملهيه را تصريح فرموده‌اند و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل شده که شهادت دروغ معادل با شرک بخدا است و باين آيه استدلال فرموده است و بايد مردم اطاعت او امر الهيّه را بنمايند در حاليکه پاک باشند از عقايد باطله و مستقيم در طريقه حقّه براى خدا و غير خدا را با او شريک قرار ندهند در اعمال حج و غيرها و کسيکه مشرک بخدا شود مانند آنستکه از آسمان افتاده و پرندگان گوشت بدن او را ربوده‌اند يا باد او را بجاى بسيار دورى پرتاب نموده چون کسيکه از طريقه حقّه تجاوز نمود هوا و هوسهاى باطله مانند مرغان لاشخور باو احاطه ميکنند و افکار و عقايد او را متفرّق مينمايند و هر مفسدى او را بجانب خود ميکشد يا شيطان بکلّى او را از وادى حقّ و حقيقت دور ميکند که راه نجاتى براى او نباشد و اين از قبيل تشبيه معقول بمحسوس است و براى تصوير بلندى مقام توحيد و پستى شرک و دورى آن از حقّ و حقيقت ذکر شده است ..