اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا وَ يَصُدُّون‌َ عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ الَّذِي جَعَلناه‌ُ لِلنّاس‌ِ سَواءً العاکِف‌ُ فِيه‌ِ وَ البادِ وَ مَن يُرِد فِيه‌ِ بِإِلحادٍ بِظُلم‌ٍ نُذِقه‌ُ مِن عَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ «25»
محققا کساني که کافر شدند و جلوگيري مي‌کنند ديگران را از راه الهي که ايمان باشد و از تشرّف به مسجد الحرام آن مسجدي که ما قرار داديم براي جميع ناس مساوي هستند در دخول مسجد الحرام کساني که در مکّه عکوفت دارند و سکونت کرده‌اند و کساني که از خارج و بوادي مي‌آيند فرقي بين آنها نيست.
جلد 13 - صفحه 288
(إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا): کفّار مکّه که مشرکين باشند و مراد رؤساء آنها هستند که.
(وَ يَصُدُّون‌َ عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ): که ضعفاء و زيردستان خود را جلوگيري کردند از تشرّف به اسلام و دين حق‌ّ يا تهديد به قتل و اسارت يا تطميع به مال و جاه يا بالقاء شبهات.
سؤال: ان الّذين کفروا به صيغه ماضي است و يصدّون به صيغه مضارع است و عطف مضارع به ماضي چه معني دارد!
جواب: بعضي گفتند: مضارع در اينجا بمعني ماضي است بدليل قوله تعالي «وَ صُدُّوا عَن‌ِ السَّبِيل‌ِ» رعد آيه 33. لکن کفر اينها سابقه دارد قبل از بعثت ولي صدّ سبيل پس از بعثت و دعوت باسلام بود.
(وَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ): يعني صدّ مي‌کنند از دخول مؤمنين در مسجد الحرام از نماز در مسجد و طواف کعبه و اعتکاف در آن و ساير عبادات.
(الَّذِي جَعَلناه‌ُ لِلنّاس‌ِ سَواءً العاکِف‌ُ فِيه‌ِ وَ البادِ):
اشکال: اسلام هم جلوگيري کرده از دخول کفّار و مشرکين چنانچه مي‌فرمايد:
«يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِنَّمَا المُشرِکُون‌َ نَجَس‌ٌ فَلا يَقرَبُوا المَسجِدَ الحَرام‌َ بَعدَ عامِهِم هذا» توبه آيه 28.
جواب: منع آنها براي نجاست آنها است و لذا کلّيه نجاسات عينيّه را نبايد داخل کلّيه مساجد کرد مثل کلب و خنزير و اعيان نجسه چنانچه جنب و حائض و نفساء هم ممنوع هستند از دخول در مسجد الحرام و مسجد النّبي و از مکث در ساير مساجد. و اينکه از احکام مسجد است چنانچه تنجيس مساجد هم حرام است و تطهير آنها واجب است و از واجبات فوري است.
جلد 13 - صفحه 289
(وَ مَن يُرِد فِيه‌ِ بِإِلحادٍ بِظُلم‌ٍ نُذِقه‌ُ مِن عَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ و کسي که اراده کند در مسجد الحرام بالحاد بظلم مي‌چشانيم او را از عذاب دردناک.
(وَ مَن يُرِد فِيه‌ِ بِإِلحادٍ بِظُلم‌ٍ): الحاد ميل از حق‌ّ است و معناي عامّي دارد کفّار و مشرکين و لا مذهب را ملحد مي‌گويند چون از خدا و رسول برگشتند، و کساني که اجتماع کردند در مسجد الحرام يا در مدينه براي اعراض از امير المؤمنين در اخبار ملحد ناميده شده، اسماعيليّه که در غيبت امام مي‌گويند تکليف نيست ملاحده شمرده شده مثل قماميّه که صريحا بحقير قمام گفت در غيبت تکليف نيست، و فرق اينها با اسماعيليّه اينکه است که آنها اسماعيل را امام غايب مي‌دانند اينها حضرت بقية اللّه را غايب مي‌گويند.
و الحاد در مسجد الحرام به مراعات نکردن احترام مسجد است به اينکه بزاق در مسجد بيندازند، يا تنجيس کنند، يا ادخال نجاست در آن کنند، يا بدون احرام در مکّه وارد شوند، يا ظلم در مسجد کنند حتّي بحيوانات حتّي بخادم خود بلکه در مکّه معظّمه و لذا بسياري از علماء سکونت در مکّه را مذموم مي‌دانند براي اينکه که آلوده به بي‌احترامي نشود. و بر طبق اينکه مذکورات اخبار رسيده در برهان نقل کرده.
(نُذِقه‌ُ مِن عَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ): تمام اينها به عذاب دردناک گرفتار مي‌شوند.