تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذلِکَ سَخَّرْناها لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (36)
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 166، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 55
بعد از آن باز به ذکر ذبايح مى‌پردازد:
وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ: و شتران تناور بزرگ را قرار داده‌ايم و معين ساخته‌ايم آنها را براى شما بعض از شعائر الهى و از اعلام و مناسک حج خانه سبحانى که آن اشعار و تقليد و اطعام آنهاست. لَکُمْ فِيها خَيْرٌ: مر شما راست در آن شتران نيکوئى بسيار از ظهر و بطن آن. و اطلاق خير بر مال شايع است در کلام. مروى است که شخصى از متاع دنيا نه دينار داشت، به آن شترى خريد. او را سؤال از علت نمودند، گفت: به جهت آنکه حق تعالى فرموده «لَکُمْ فِيها خَيْرٌ» و ذکر «خير» در اين مقام تعليل نحر آن است. و حقيقت معنى آنکه چون اين شتران بزرگ، فايده و خير بسيار دارند و شدت محبت ايشان به آنها در نهايت مرتبه است، پس نحر آنها از دلايل قوت قويه است بر دين و شدت تعظيم امر سبحانى و عظم اعلام شريعت الهى است. اکثر مفسران برآنند که مراد به «خير» منافع دينيه و دنيويه است.
فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها: پس ياد کنيد نام خداى سبحان را بر آن شتران، يعنى در حين نحر تکبير بگوئيد. ابن عباس نقل نموده که وقت نحر بگوئيد: «اللّه اکبر لا اله الّا اللّه و اللّه اکبر اللّهم منک و اليک» «1» و صحيح آنکه مطلق ذکر، نزد نحر جايز است، و احاديث ائمه هدى صريح است بر آن. صَوافَ: ذکر خدا نمائيد در حالى که صف زدگان باشند، يعنى بر پا ايستاده و چهار دست و پا را بترتيب نهاده، و اين طريق استحباب است. و از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که هر دو دست آن را از خف تا زانو بر يکديگر بندند و تيغ در گوسينه او فرو برند. و در گاو، چهار دست و پاى او را بندند. و در گوسفند، دو دست و يک پا بهم بندند. «2»
«1». تفسير ابو الفتوح رازى، ج 8، ص 95، چاپ اسلاميّه.
«2». منهج الصادقين، چاپ سوّم، ج 6، ص 167، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 56
فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها: پس چون بيفتد به زمين پهلوهاى شتران نحر شده، اين کنايه از موت است. فَکُلُوا مِنْها: پس بخوريد از گوشتهاى آنها، وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ: و بخورانيد درويش قناعت کننده ناخوانده و سؤال کننده را.
و در وجوب و استحباب خوردن ذبيحه خلاف است. کسانى که قائل به وجوب شده‌اند، تمسک به ظاهر آيه نموده، چه امر حقيقت در وجوب است. و به حديث صحيح از حضرت صادق عليه السّلام که: وقتى قربانى ذبح يا نحر شد، پس بخور و بخوران: چنانکه خداى تعالى فرموده «فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ». «1» در قانع و معتر دو روايت است: روايت اول- از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام: قانع کسى است که قناعت کند به آنچه به او عطا کنى، و خشم نکند و روى ترش نکند و کج ننمايد دهنش را از غضب و معتر کسى است که مرور کند به تو و اطعام کنى او را. «2» روايت ديگر- حلبى از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود: قانع کسى است که سؤال کند پس راضى شود به آنچه عطا کنند؛ و معتر آنکه سؤال کند رحل تو را از کسانى که سؤال نمى‌کند. «3» کَذلِکَ سَخَّرْناها لَکُمْ: هم‌چنين که ياد کرده شد، يعنى مثل آنچه وصف کرديم از امر به نحر کردن شتران در حالى که ايستاده باشند، رام گردانيديم آنها را با وجود قوت و بزرگى جثه براى شما تا آنکه بدون زحمت، آنها را مى‌گيريد و مى‌بنديد و مى‌کشيد در حالى که صف زده و ايستاده‌اند و اطاعت و انقياد نمايند به طورى که طفلى مهار قطار آنها را به دست گيرد و بکشد. لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ: براى اينکه شما سپاسدارى کنيد ذات يگانه سبحانى را بر نعمتهاى او به تقرب و اخلاص.
«1». وسائل الشيعه، ج 10، باب 40 از ابواب الذّبح، روايت 1، ص 142.
«2». وسائل الشيعه، ج 10، باب 40 از ابواب الذّبح، روايت 12، ص 144.
«3». منهج الصّادقين (چ اسلاميّه) ج 6، ص 168.
جلد 9 - صفحه 57