تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ يُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ ثَمُودُ (42) وَ قَوْمُ إِبْراهِيمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ (43) وَ أَصْحابُ مَدْيَنَ وَ کُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْکافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَيْفَ کانَ نَکِيرِ (44) فَکَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَکْناها وَ هِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِيدٍ (45) أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (46)
ترجمه
- و اگر تکذيب ميکنند تو را پس بتحقيق تکذيب کردند پيش از آنها قوم نوح و عاد و ثمود
و قوم ابراهيم و قوم لوط
و اهل مدين و تکذيب کرده شد موسى پس مهلت دادم مر کافران را پس گرفتم آنها را پس چگونه بود انکار من
پس چه بسيار از بلدى که هلاک گردانيديم آنرا در حاليکه بود ستمکار پس آن فرود آمده بر سقفهايش و چاه معطّل مانده و کوشک بلند
آيا پس سير نکردند در زمين پس بوده باشد
جلد 3 صفحه 611
مر آنها را دلهائى که تعقّل کنند بآنها يا گوشهائى که بشنوند بآنها پس امر چنين است که کور نباشد چشمها ولى کور باشد دلها که در سينه‌ها است.
تفسير
- خداوند متعال براى تسليت خاطر نبى اکرم باز اشاره باحوال امم سابقه که تکذيب انبياء عظام را نمودند فرموده باين تقريب که اگر کفّار قريش و مشرکين مکّه تو را تکذيب نمايند دلتنگ مباش چون پيشينيان آنها که قوم نوح و عاد و ثمود باشند پيغمبران خودشان را که حضرت نوح و هود و صالح عليهم السلام بودند تکذيب کردند و نياکان آنها که قوم ابراهيم و قوم لوط و اهل شهر مدين بودند انبياء عظامى را مانند حضرت ابراهيم و لوط و شعيب عليهم السلام تکذيب نمودند و حضرت موسى با آنمعجزات باهرات بتکذيب قبطيان که فرعون و آل او بودند گرفتار شد و من بآنها مهلت دادم تا مدّت آنها بپايان رسيد پس ناگهان گرفتم و بعذابهاى گوناگون گرفتارشان نمودم پس چگونه بود انکار و ناپسندى من اعمال آنها را که موجب تغيير نعمت بمحنت و حيات بممات و عمارت بخراب شد چنانچه مفسّرين فرموده‌اند يا چگونه بود انکار و ناپسندى من اعمال آنها را که موجب تغيير نعمت بمحنت و حيات بممات و عمارت بخراب شد چنانچه مفسّرين فرموده‌اند يا چگونه بود آنکار آنها وحدانيّت من و نبوّت پيغمبران مرا که موجب تغييرات مذکوره گرديد و حقير احتمال دادم چون نکير اسم مصدر بمعناى انکار است و اضافه بفاعل يا مفعول شده و چه بسا آبادى و عمرانى که هلاک کرديم يا هلاک کردم آنرا چون اهلکتها نيز قرائت شده و انسب است با امليت که در آيه قبل است يعنى اهل آنرا چون ستمکار بودند بخود و غير و اکنون ديوارهاى آنعمارات افتاده روى سقفهاى آنها که قبلا خراب شده بود بر سرشان و چه بسا چاه بيکار افتاده و کوشک بلند يا گچ کارى شده که بى‌صاحب مانده و صاحبان آنها از بين رفته و نابود شدند و آثار آنها باقى است چرا مسافرت نميکنند تا اين آثار را ببينند و دل بينا و گوش شنوا پيدا کنند و مواعيد انبياء را سرسرى نپندارند چون در بلاد شام و يمن اين آثار مشهود ميشود و همانا حکايت از اين قرار است که در اين موارد چشمها کور نميشود ولى دلها که در سينه‌ها جاى دارد کور ميگردد و کورى باطنى بدتر از کورى ظاهرى است و اينها که انبياء را تکذيب کرده و ميکنند دلهاشان کور است که در درون آنها جاى دارد نه ديده‌هاشان که در سرهاشان قرار گرفته چون نظر ننمودند در ادلّه توحيد و رسالت
جلد 3 صفحه 612
تا دلشان بنور معرفت روشن شود بلکه فرو رفتند در متابعت هوى و تقليد آباء تا چشم دلشان کور شد و از سعادت دنيا و آخرت محروم گشتند و ضمير در کلمه فانّها راجع بقصّه است يا راجع بأبصار و مفسّر بآن و در اخبار اهل بيت اطهار بئر معطّله بعالمى که مردم از علم او منتفع نميشوند و بامام صامت و غائب و قصر مشيد بامام ظاهر ناطق مانند امير المؤمنين عليه السّلام تفسير شده و مناسبت علم که موجب حيات ارواح است با آب که مايه زندگى ابدان است و قصر بلند يا سفيد کارى شده با مقام رفيع امام ظاهر ناطق و متروک ماندن چاه با مهجور و مستور بودن عالم و امام محتاج به بيان نيست و در خصال از امام سجاد عليه السّلام نقل نموده که همانا از براى بنده چهار چشم است دو چشم براى ديدن امر دين و دنياى او است و دو چشم براى ديدن امر آخرت او و چون خدا براى بنده‌ئى خير خواسته باشد باز فرمايد براى او دو چشم قلبش را پس ببيند بآن دو عالم غيب و امر آخرت خود را و چون خواسته باشد براى او غير از آنرا قلب او را بحال خود واگذار ميفرمايد و در دو روايت از صادقين عليهما- السلام به اين معنى اشاره شده با تصريح بآنکه باز شدن دو چشم قلب مخصوص بشيعيان ائمه اطهار است و کورى حقيقى کورى قلب است ..