تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذلِکَ سَخَّرْناها لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (36) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْکُمْ کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداکُمْ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (37) إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ (38) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (39) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْکَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِيراً وَ لَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (40)
الَّذِينَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (41)
ترجمه
- و شتران تنومند گردانيديم آنها را از براى شما از علامتهاى خدا مر شما را است در آنها فوائدى پس ياد کنيد نام خدا را بر آنها صف زدگان پس چون فرود آيد پهلوهاشان پس بخوريد از آنها و بخورانيد فقير قانع و در معرض سؤال را همچنين مسخّر کرديم آنها را براى شما باشد که شما شکر گذار شويد
هرگز نميرسد بقبول خدا گوشتهاى آنها و نه خونهاى آنها ولى ميرسد او را پرهيز- کارى از شما همچنين مسخر نمود آنها را براى شما تا ببزرگى ياد کنيد خدا را بر آنچه هدايت نمود شما را و مژده ده نيکوکاران را
همانا خدا دفاع ميکند از آنانکه ايمان آوردند همانا خدا دوست نميدارد هر خيانت کار ناسپاسى را
دستورى داده شد مر آنانرا که مقاتله کرده ميشوند براى آنکه ستم کرده شدند و همانا خدا بر نصرت ايشان هر آينه توانا است
آنانکه بيرون کرده شدند از منزلهاشان بنا حقّ مگر آنکه ميگفتند پروردگار ما خدا است و اگر نمى‌بود دفع نمودن خدا
جلد 3 صفحه 608
مردم را بعضى از آنها را ببعضى هر آينه ويران کرده شده بود صومعه‌ها و معابد ترسايان و معابد يهود و مسجدها که ذکر کرده ميشود در آنها نام خدا بسيار و هر آينه يارى خواهد کرد البته خدا کسيرا که يارى ميکند او را بدرستيکه خدا هر آينه تواناى غالب است
آنانکه اگر متمکّن گردانيمشان در زمين بر پاى دارند نماز را و دهند زکوة را و امر کنند بکار خوب و نهى کنند از کار بد و بدست خدا است انجام کارها.
تفسير
- بدن جمع بدنه است که شتر تنومند قربانى است مأخوذ از بدن بمعناى تن که خداوند آنرا از علائم دين خود و مناسک حج قرار داده براى مردم که بايد آنرا قربانى نمايند و از براى ايشان در آنها خير است يعنى منافع دينيّه و دنيويّه‌اى که از قبل آنها بايشان ميرسد و بايد نام خداوند را در وقت قربانى آنها بزبان جارى نمايند در حاليکه آنها صف زدگان باشند يعنى ايستاده باشند چون از دو دست و دو پايشان دو صف تشکيل ميشود يا چون صف از ايستادن تشکيل ميگردد نه از خوابيدن که معمول در ذبح گاو و گوسفند است چنانچه قمّى ره نقل نموده که نحر ميشود ايستاده و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اين وقتى است که صف بسته ميشود براى نحر بسته ميشود دو دستش از کف تا زانو و کلمه صوافّ بتشديد فاء ظاهرا حال است از بدن و بملاحظه اصلش که صوافف بوده غير منصرف ميباشد و صوافن بنون نيز قرائت شده و بنابراين مراد خم کردن و بستن يک دست آنست تا بيکدست و دو پا بايستد ولى معمول نيست و چون بپهلو بر زمين افتاد بايد گوشت آنرا بخورند و بفقير قانع که راضى است بآنچه عطا باو شود و بکسيکه آمده باميد عطا و سؤال نميکند بخورانند و عطا نمايند و در مجمع از ائمه اطهار نقل نموده که سزاوار است يک سوم آنرا بخورد و يک سوم آنرا بقانع و معترّ بدهد و ثلث باقى را هديه براى دوستان بفرستد و افتادن پهلوهاشان بر زمين کنايه از مردن و رفتن روح از بدنشان است و در بعضى از روايات ثلث اوّل باطعام اهل اختصاص داده شده و تفصيل اين امور محوّل بکتب فقهيّه است و خداوند حيوان با اين قوّت و عظمت را اين طور مسخّر بنى آدم نموده که فوائد آنرا ببرند و آخر کار دستهايش را به بندند و نحرش کنند و گوشتش را بخورند و شکر خدا را
جلد 3 صفحه 609
بجا آورند و در جوامع روايت نموده که در زمان جاهليت يعنى قبل از اسلام معمول بود که چون نحر مينمودند خون آنرا بخانه کعبه ميماليدند و چون مسلمانان حج نمودند خواستند کار آنها را بنمايند و اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه گوشت و خون آنها بقبول و رضاى الهى نميرسد ولى تقوى و پرهيزکارى و عبادت و فرمانبردارى مردم بمقام قبول و رضاى الهى ميرسد و اين تعبير بر حسب عادت عرب است که ميگويند رسيد باو و اراده ميکنند که قبول کرد يعنى خداوند قربانى شما را قبول ميکند بدون آنکه خانه کعبه را آلوده نمائيد چنانچه قربانى هابيل را قبول فرمود و قربانى قابيل رد شد چون مقرون بتقوى نبود و اين تسخير شگفت آور از اين حيوان بقدرت الهى براى آنستکه مردم بعظمت و بزرگى ياد کنند خدا را براى آنکه هدايت فرموده آنها را بکيفيّت تسخير حيوانات و طريقه تحصيل قربات و بشارت باد نيکوکاران را که از روى اخلاص قربانى ميکنند و بخوبى ميخورند و بمردم ميخورانند و قمّى ره نقل فرموده که مراد از تکبير بر هدايت گفتن تکبيرات مأثوره در ايام تشريق است بعد از پانزده نماز در منى و ده نماز در غير آن که سابقا ذکر شد و خداوند دفع ميکند شرّ کفار را از اهل ايمان چون خداوند دوست نميدارد کسانيرا که در امانت الهى خيانت نمودند و دين خدا را تغيير دادند و کافر شدند و کفران نعمت کردند و بنام بت قربانى نمودند و نيز ترخيص فرموده و اذن دفاع بمسلمانان داده که مقاتله نمايند با کفارى که بقتال با ايشان مبادرت مينمايند چون مدّتى مسلمانان مظلوم شدند و اجازه دفاع از تعدّيات کفّار بآنها نداشتند تا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هجرت فرمود از مکّه بمدينه و اين آيه نازل شد چنانچه در مجمع از امام باقر عليه السّلام قريب باين مضمون را نقل نموده ولى قمى ره نقل فرموده که نازل شد در باره على عليه السّلام و جعفر و حمزه و جارى شد در امّت و از امام صادق عليه السّلام بخروج امام زمان و خونخواهى سيد الشهداء عليه السّلام تفسير شده و منافاتى ندارد و در هر حال خداوند قادر بر نصرت اهل ايمان بوده و هست و خواهد بود و بوعده خود وفا کرده و ميکند و ايشان کسانى هستند که از تعدّيات کفّار ناچار شدند بخروج از وطن و خانه‌هاشان و هجرت نمودند از مکّه بمدينه بدون آنکه کسى بر آنها حقّى داشته باشد و اين اخراج بنا حقّ نبود مگر براى آنکه
جلد 3 صفحه 610
ايشان ميگفتند پروردگار ما خداى يگانه است نه بتهائيکه مشرکين مکّه قائل بخدائى و معبوديّت آنها بودند و در بعضى از روايات بخروج ائمه اطهار از اوطان خودشان بظلم ظالمين و حضرت سيد الشهداء عليه السّلام از تعدى يزيد پليد تفسير شده و اگر نبود اين ترخيص الهى و دفع نمودن خداوند شر کفار را از مسلمانان و غلبه دادن ايشانرا بر آنها در ازمنه سابقه و لاحقه هر آينه خراب و ويران ميشد صومعه‌ها که ديرهاى رهبانان و عبّاد در کوهها و بيابانها است و کليساهاى نصارى و کنائس يهود که آنرا صلاة بضمّ لام ميناميدند براى آنکه مکان نماز بوده و صلوات جمع آنست در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آنرا بضم صاد و لام قرائت فرموده است و مساجد مسلمانان که نام خدا در آنمساجد يا در آن اماکن زياد برده ميشود چون اهل شرک احترام اين معابد را نگاه نميداشتند و خداوند هر کس دين او را يارى کند يارى خواهد فرمود چون قادر و قاهر و توانا و مقتدر است و ايشان کسانى هستند که اگر خداوند قدرت و سلطنت کامل بآنان عطا فرمايد در روى زمين بر پا ميدارند نماز را و ميدهند زکوة را و امر بمعروف و نهى از منکر ميکنند و هر امر و ملک و سلطنت و قدرتى منتهى بخدا ميشود و جز او قادر و غالب و عزيز و مقتدرى باقى و برقرار نخواهد ماند و در روايات ائمه اطهار اين جماعت بآل محمد عليهم- السلام و امام زمان و اصحاب آنحضرت تفسير شده و معلوم است که افراد کامله آنذوات مقدّسه ميباشند و سلطنت حقّه الهيّه و امر بمعروف و نهى از منکر بنحو اکمل در زمان ظهور امام زمان عليه السّلام خواهد بود ..