تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْکِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (52)
«1». تفسير برهان، ج 3، ص 98 به نقل از محمّد بن العبّاس. چ دار الکتب العلميّه.
جلد 9 - صفحه 75
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ: و نفرستاديم پيش از فرستادن تو، مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍ: هيچ رسولى و هيچ نبى‌اى.
حيات القلوب، در حديث صحيح- زراره از حضرت امام محمد باقر عليه السّلام سؤال کرد از معنى نبى و رسول، فرمود: «نبى» آنست که در خواب مى‌بيند و صداى ملک را مى‌شنود اما ملک را نمى‌بيند. «رسول» آنست که صداى ملک را مى‌شنود و ملک را نيز مى‌بيند. «1» حاصل آنکه: ما هيچ رسول و نبى نفرستاديم، إِلَّا إِذا تَمَنَّى: (سيد مرتضى رحمه اللّه فرموده «تمنى» در آيه به معنى تلاوت است چنانکه حسان بن ثابت گفته:
«تمنى کتاب اللّه اول ليلة
و آخره لاقى حمام المقادر»
«2» پس معنى آنکه) مگر که وقتى تلاوت نمود آنچه ادا مى‌نمود به سوى قومش، أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ: بيفکند شيطان نزد تلاوت او آنچه خواست به اينکه تحريف و زياد و کم کردند آنچه تلاوت نموده بود مانند يهود و نصارى. اضافه به شيطان نموده به سبب آنکه به غرور و فريب او واقع شود. نزد بعضى «تمنى» به معنى آرزو باشد، پس معنى آنکه ما نفرستاديم هيچ نبى و رسولى مگر چون دل او آرزو نمودى امرى نيکو را، شيطان وسوسه او مى‌داد در آن به باطل و او را بر خلاف حق مى‌خواند.
فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ: پس باطل و زائل گرداند خدا آنچه بيفکند شيطان از کلمات کفر يا وسوسه. ثُمَّ يُحْکِمُ اللَّهُ آياتِهِ: پس ثابت و محکم نمايد خداى تعالى آيات خود را که پيغمبر مى‌خواند، يا علامات حق و دلايل آن را ثابت گرداند در قلوب و نشانه‌هاى باطل را دفع کند. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ: و خداى تعالى داناست به احوال بندگان، محکم است، يعنى آنچه بجا آورد بر وجه حکمت و مصلحت باشد، يا حکم کننده است بر بندگان به حق و عدل و داد.
«1». حياة القلوب، علامه مجلسى (چ اسلاميّه- تهران) ج 1 باب 1 فصل 2 ص 8.
«2». تنزيه الانبياء، سيد مرتضى، (چ الرضى- قم)، ص 107.
جلد 9 - صفحه 76
تفسير برهان- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله را وقتى، بى‌چيزى رسيد. حضرت نزد مردى از انصار آمد و فرمود: نزد تو طعامى هست؟ عرض کرد: بلى! و بزغاله‌اى را ذبح کرده بريان نمود و خدمت حضرت آورد. حضرت تمنا نمود که حضرت على، فاطمه، حسن و حسين عليهم السّلام با او باشند، پس آمدند ابو بکر و عمر، بعد حضرت على عليه السّلام آمد. پس خدا نازل فرمود «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ يعنى ابا بکر و عمر، پس زائل فرمود خدا آنچه شيطان بيفکند، يعنى زمانى که على عليه السّلام آمد بعد از آن دو نفر، پس محکم فرمايد خدا آيات خود را به نصرت على عليه السّلام. «1» تبصره: اين مطلب محقق آمده که پيغمبر بايد معصوم از خطا و نسيان و سهو و عصيان باشد از اول عمر تا آخر به براهين عقليه، زيرا نبى حامل نواميس الوهيت و خازن اسرار ربوبيت و امين وحى الهى و متحمل احکام اوامر و نواهى و حجت خداست بر بندگان و اوست قيم بلاد؛ و شکى نيست که اين مرتبت با ارتکاب معاصى جمع نميشود. و چگونه حق تعالى شخصى را که اعتماد به او نباشد امين فرمايد. بر امور عظيمه؟ بلى، از غافل جاهل صدور آن ممکن، لکن ذات علام الغيوب که خبير است به ضمائر و سرائر، محال است که شخصى را که خود امين نباشد امين ديگران نمايد و امر تبليغ را به او واگذارد.
پس از ثبوت اين مقدمه، آنچه را که منافات با عصمت دارد و به مقام انبياء نسبت داده شده دروغ و افترا مى‌باشد؛ از جمله آنها شرحى که در تفسير اين آيه نقل شده که حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله سوره «و النجم» را در مسجد الحرام در مجمع قريش تلاوت و در ميان آيات توقف مى‌فرمود تا مردم تلقى نموده ياد بگيرند، پس بطريق مذکور بعد از تلاوت آيه «أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى» توقف نمود، شيطان به جهت آنکه محبت کفار را در قلب پيغمبر متمکن يافت، بر زبان او القا نمود (تلک الغرانيق العلى و ان شفاعتهن لترجى)
«1». تفسير برهان، ج 3، ص 98، چاپ دار الکتب العلميّه.
جلد 9 - صفحه 77
يعنى اين بتان عالى با نضارت و حسن و طراوت، اميد به شفاعت آنها مى‌توان داشت. کفار به شنيدن اين کلمات خوشدل شده در آخر سوره با حضرت سجده نمودند!! يا للعجب از نسبت چنين ناشايستگى به ساحت قدس حضرت محمدى صلى اللّه عليه و آله که آسمان تاب تحمل آن را ندارد:
اولا- وجود مقدس نبوى که در باره‌اش خدا فرموده: وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى و نيز نسبت به آن سرور در مقام تحريف آيات خود فرمايد:
«وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ چگونه تفوه به اين کلام نمايد.
ثانيا- بديهى است که خدا شيطان را تمکين ندهد بر پيغمبر بر وجهى که بر زبان او کلمات باطله زندقه جارى سازد، زيرا اگر چنين بودى به کلى دائره نواميس الهى متزلزل شدى.
ثالثا- پيغمبرى که اس اساس نبوتش براى محو شرک و بت پرستى و استقرار توحيد و يکه پرستى است و تمام همت خود را بر اين گماشته، چگونه زبان به مدح گشايد؟ حاشا و کلا، ساحت قدس نبوى از اين گونه شنايع و قبايح منزه و مبرى باشد.