تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (75) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (76) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (77) وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْکُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيکُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاکُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَ فِي هذا لِيَکُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ (78)
ترجمه
خدا بر ميگزيند از ملائکه پيمبرانى و از مردمان همانا خدا شنواى بينا است
ميداند آنچه را باشد رو بروى‌شان و آنچه را باشد پشت سرشان و بسوى خدا باز ميگردد کارها
اى کسانيکه ايمان آورديد رکوع کنيد و سجود نمائيد و
جلد 3 صفحه 624
بپرستيد پروردگار خود را و بجا آوريد کار خير را باشد که شما رستگار شويد
و جهاد نمائيد در راه خدا، حقّ جهاد براى او او برگزيد شما را و قرار نداد بر شما در دين چيز سختى دين پدرتان ابراهيم او نام نهاد شما را مسلمانان از پيش و در اين زمان تا باشد پيغمبر گواه بر شما و باشيد شما گواهان بر مردم پس بر پا داريد نماز را و بدهيد زکوة را و متوسل شويد بخدا او است صاحب اختيار شما پس خوب اختيار دارى است او و خوب ياورى است.
تفسير
- خداوند سبحان براى ابلاغ معارف و احکام خود به پيغمبران وسائط و سفرائى از جنس ملائکه اختيار فرموده مانند جبرئيل و براى ابلاغ بساير خلق از نوع بشر پيغمبرانى که حامل وحى و مبلّغ آن بخلقند برگزيده که افضل و اشرف ايشان محمّد مصطفى پيغمبر آخر الزمان است و براى ايشان هم اوصيائى اختيار فرموده که مبلّغ و مبيّن و مروّج آنمعارف و احکامند پس همه از يک سر چشمه آب مينوشند و بيک نور مستنيرند و خداوند شنوا و بينا است باقوال و اعمال همه از وسائط و غير ايشان ميداند گذشته و آينده خلق را که جلو رو و در دنبال ايشان است و مرجع و مئال تمام آنها و اعمال خوب و بدشان بحکم خدا است لذا خطاب باهل ايمان واقعى فرموده که رکوع و سجود نمائيد در نماز و عبادت کنيد پروردگار خود را بهر چه دستور فرموده از ساير عبادات بلکه هر کار خوب نافعى را انجام دهيد مانند نمازهاى مستحب و صله رحم و احسان بپدر و مادر و ساير خلق و حسن سلوک با آنها و هر چه عقلا و شرعا معروف و پسنديده باشد تا رستگار و بهره‌مند شويد در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند تعالى واجب فرموده است ايمان را بر اعضاى پسر آدم و تقسيم و تفريق نموده در آنها و واجب فرموده بر صورت، سجود را در شب و روز اوقات نماز پس فرموده‌اى کسانى که ايمان آورديد رکوع کنيد و سجود نمائيد و اين واجب جامعى است بر روى و دو دست و دو پا و نيز از آن حضرت روايت شده که قرار داده شد تمام خوبيها در خانه‌ئى و قرار داده شد کليد آن زهد در دنيا افسوس که اينک اين خلق پسنديده که مقدمه آن قناعت و نتيجه‌اش عزّت دنيا و آخرت است بکلّى در ميان عوام و خواص متروک و اضداد آن که حرص و اقبال بدنيا و تهيّه زخارف و تجمّلات خانمانسوز آن است معمول گشته و کليد تمام
جلد 3 صفحه 625
بديها را براى خانه ما اجانب بدست آورده‌اند و در جوامع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که در سوره حج دو سجده است اگر بجا نميآورى آن دو را تلاوت ننما آن را و بقرينه روايت سابقه که دلالت دارد بر آنکه مراد از امر برکوع و سجود اتيان در نماز است بايد حمل شود بر استحباب و محلّ آن دور افقهاء اماميّه يفعل ما يشاء در آيات سابقه وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ در اين آيه قرار داده‌اند و نيز امر فرموده بجهاد در راه خدا بطوريکه بايد و شايد و حقّ آن است با دشمنان ظاهرى و باطنى در خفيه و آشکارا چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده جهاد اکبر جهاد با نفس امّاره است و چون افراد کامله از اهل ايمان انبياء عظام و اوصياء کرام ايشانند که در آيه اوّل اشاره بآن شد خداوند در اين آيه خطاب را متوجّه بخاندان محترم نبوّت فرموده با تصريح بآنکه ايشان مختار و مجتبى و برگزيدگان اويند براى نصرت دين و ابلاغ احکام سيّد المرسلين و آن که ببرکت وجود ايشان قرار نداده بر آنها و پيروانشان در اين دين مبين حکمى را که موجب تنگى و سختى و عسرت و مشقّت باشد چنانچه در امم سابقه بود و آن که مراد از اين دين سهل آسان دين پدرتان ابراهيم عليه السّلام است که شما تابع ملّت و کيش و شريعت او هستيد و او شما را مسلمانان نام نهاد در زمان سابق و اين زمان و کتب سماويّه سابقه و اين کتاب که قرآن است آنجا که عرضه داشت رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ و خداوند امضاء فرمود نام گذارى او را و نقل فرمود دعاى او را و باجابت رساند آن را بوجود شريف خاتم انبيا و ائمه هدى براى آن که ناظر و گواه باشد پيغمبر اکرم بر ائمه اطهار که ابلاغ نمودند احکام الهى را و ناظر و گواه باشند ايشان بر مردم که عمل نمودند بآن و مهجور قرار ندادند آن را و گواهى دهند در آخرت پس کسانيکه مشمول اين فضل و احسان الهى شدند بايد بر پا دارند نماز را و ادا کنند زکوة را و متوکّل و مطمئن و اميدوار بخدا باشند و از غير او کمک نجويند او صاحب اختيار و ناصر و مدير امور ايشان است و خوب اختياردار و ياور و معينى است او که مانند ندارد بلکه مولى و يار و ياور حقيقى او است نه غير او اين خلاصه مستفاد از ظاهر آيات شريفه بنظر حقير با ملاحظه روايات مأثوره از ائمه اطهار در کافى و غيره است ولى جمعى از مفسّرين تمام خطابات را عامّ دانسته و اطلاق پدر را بر حضرت ابراهيم
جلد 3 صفحه 626
بملاحظه وجوب احترام او فرض نموده‌اند مانند ازواج پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که اطلاق مادر بر آنها شده و بعضى مجوّز اطلاق را بودن تمام عرب از اولاد حضرت اسمعيل و بيشتر عجم از اولاد حضرت اسحق دو فرزند ارجمند حضرت ابراهيم عليه السّلام قرار داده‌اند و ضمير هو سمّيکم المسلمين را فقط راجع بخدا نموده‌اند و شهادت اين امّت را بر ساير امم مقبول دانسته‌اند با آنکه بعضى از اين معانى خلاف ظاهر قرآن و بعضى مخالف با روايات و بعضى مخالف با اعتبار است و ما قضاوت را بخوانندگان عظام واگذار مينمائيم و بنابر بيان حقير ضمير هو راجع بحضرت ابراهيم است ولى چون تسميه او بقبول الهى رسيده ميتوان راجع بخدا دانست و کلمه ملّت مقطوع از صفتيّت براى دين و مفعول اعنى است که مقدّر شده و بعضى آن را مفعول ألزموا يا متعلّق بعليکم مقدّر دانسته‌اند و بعضى مفاد کلام را وسع دينکم توسعة ملّة ابيکم قرار داده‌اند و در هر حال مراد معلوم است که خداوند بعث فرموده است مردم را بقبول اسلام که دين قديمى و شريعت پيغمبرى است که تمام ارباب اديان قائل بعظمت مقام و متانت مرام اويند و در نبوّت و رسالت او شک ندارند مخصوصا عرب که خود را از اولاد او ميدانند و باين انتساب فخر و مباهات مينمايند و در قرب الاسناد از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود از آنچه خدا عطا فرمود بامّت من و فضيلت داد ايشان را بر ساير امم سه خصلت است که عطا نفرمود آنها را مگر به پيغمبرى يکى آن که مشقّت را از امّت من برداشت و فرمود ما جَعَلَ عَلَيْکُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ديگر آن که وعده اجابت دعا بآنها داد که فرمود ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ سوّم آن که امّت مرا شاهد بر خلق قرار داد و فرمود لِيَکُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ و با مراجعه بساير روايات مفسّره در اينمقام و آنچه سابقا در اين تفسير بيان شده که مراد از امّت ائمه اطهار و شيعيان اخيار ايشانند اشکالى در بيانات سابقه و جمع آن با اين حديث باقى نخواهد ماند انشاء اللّه تعالى چون وقتى ائمه اطهار شهادت دادند بر نفع شيعيانشان شهادت ايشان هم در باره دشمنان اهل بيت عصمت از اين امّت و در باره ساير امم مقبول خواهد شد و اين در واقع راجع بشهادت آنذوات مقدسه است و باين ملاحظه در روايات متعدده اختصاص بايشان داده شده و در بعضى، از اين امّت نفى فرموده‌اند در ثواب الاعمال از امام صادق عليه السّلام
جلد 3 صفحه 627
نقل نموده که کسى که قرائت نمايد سوره حج را در هر سه روز، سال تمام نميشود تا بيرون رود بزيارت مکّه معظّمه و اگر بميرد در آن راه داخل بهشت ميگردد و اگر مخالف باشد موجب تخفيف عذاب او خواهد بود خداوند توفيق عنايت فرمايد انشاء اللّه تعالى.
جلد 3 صفحه 628