اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَعلَم‌ُ ما بَين‌َ أَيدِيهِم وَ ما خَلفَهُم وَ إِلَي اللّه‌ِ تُرجَع‌ُ الأُمُورُ (76)
خداوند مي‌داند آنچه را که قبل از آنها بوده و آنچه که بعد از آنها بود مي‌شود و بسوي او است بازگشت امور.
(يَعلَم‌ُ ما بَين‌َ أَيدِيهِم): ضمير جمع ممکن است برسل باشد از ملائکه و انبياء بقرينه آيه قبل، و ممکن است بأفراد انس باشد از مؤمن و کافر. و ممکن است بجميع ذوي العقول باشد از ملائکه و جن و انس، و ممکن است بجميع مخلوقات باشد از پيش از خلقت آنها و آنچه بعد از فناء آنها.
(وَ ما خَلفَهُم): از احوالات عالم برزخ و قيامت و بهشت و جهنم و احوال
جلد 13 - صفحه 348
روز محشر از صراط و ميزان و تطاير کتب و حساب و ساير خصوصيات، و بعيد نيست که اينکه أخير أظهر باشد، و بر هر تقدير گفتيم علم الهي زيادتي و کمي ندارد أزلا و ابدا عالم بجميع مخلوقات و افعال و اقوال و ظواهر و بواطن امور است «لا يعزب عن علمه شيئي».
(وَ إِلَي اللّه‌ِ تُرجَع‌ُ الأُمُورُ). اما رجوع ناس بخداوند که مفاد «إِنّا لِلّه‌ِ وَ إِنّا إِلَيه‌ِ راجِعُون‌َ» بقره آيه 151، بعث در قيامت است براي ثواب و عقاب نه آنچه عرفا، گفتند بزوال ماهيات و صرف وجود و ملحق بباري شدن است که مثنوي ميگويد:
از جمادي مردم و نامي شدم || از نما مردم بحيوان سرزدم
مردم از حيواني و آدم شدم || پس چه ترسم کي زمردن کم شدم
بعد از آن هم من بميرم از بشر || سر بر آرم از ملائکه بال و پر
بعد از آن هم از ملک پران شوم || آنچه اندر وهم نايد آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارغنون || گويدم کنا اليه راجعون
و أما رجوع ساير امور از افعال و اقوال و غير اينها به معناي بازپرس است در محکمه عدل الهي.