تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِيراً «4» فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْکُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولاً «5» ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِينَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِيراً «6» إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ وَ لِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِيُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبِيراً «7» عَسى رَبُّکُمْ أَنْ يَرْحَمَکُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِينَ حَصِيراً «8»
ترجمه
- و اعلام نموديم به بنى اسرائيل در کتاب که هر آينه فساد خواهيد نمود البتّه در زمين دو بار و هر آينه سرکشى خواهيد کرد البته سرکشى بزرگ
پس چون آمد وعده اوّل آن دو برانگيزيم بر شما بندگانى را از خودمان صاحبان شوکت و قوّت بسيار پس جستجو کنند ميان منزلها و باشد وعده‌اى بجا آورده
پس برگردانيم براى شما غلبه بر آنها را و مدد نمائيم شما را بمالها و پسرها و گردانيم شما را بيشتر از جهت نفرات
اگر خوبى کنيد خوبى کرديد براى خودتان و اگر بدى کنيد پس براى خودتان است پس چون آمد وعده ديگر بار برانگيزيم تا بد سازند رويهاتان را و تا داخل شوند در مسجد چنانچه داخل شدند آنرا اوّل بار و تا هلاک کنند آنچه را غالب شدند بر آن هلاک کردنى
اميد است که پروردگار شما رحم کند بر شما و اگر عود کنيد عود خواهيم نمود و قرار داديم جهنّم را براى کافران زندان.
تفسير
- خداوند حکم و اثبات و اعلام فرمود به بنى اسرائيل در کتاب تورية که شما دو مرتبه حتما مرتکب فساد خواهيد شد در زمين و طغيان و سرکشى بزرگى خواهيد نمود و چون موعد فساد مرتبه اولى رسيد مبعوث کنيم بر شما
جلد 3 صفحه 343
بندگانى را از خودمان که داراى شوکت و قوّت و قدرت زياد باشند در جنگ و امر شما را بآنها واگذار ميکنيم و کمک از شما نميکنيم براى مجازات و عقوبت دنيوى شما بر فساد اوّل خودتان و آن جماعت که بر شما مسلّط شدند رحم بر صغير و کبير شما نخواهند نمود تا اين درجه که در ميان منازل شما تجسّس ميکنند براى آنکه به بينند کسى يا چيزى باقى مانده که بکشند يا اسير کنند يا بغارت ببرند و اين انتقام الهى بقدرى مسلّم و يقينى است وقوع آن که بايد وعده منجز و بجا آورده دانست آنرا و در جوامع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که عبيدا بجاى عبادا قرائت فرموده و آن هم اگر چه جمع عبد است ولى مناسب‌تر بودنش با انتقام بر ارباب ذوق پوشيده نيست چون بيشتر در مملوک و زير دست خلق استعمال ميشود پس بر ميگردانيم براى شما دولت و غلبه بر کسانيرا که مسلّط نموديم بر شما و کمک ميکنيم شما را بمالها و پسرها و قرار ميدهيم شما را بيش از پيش از حيث اعوان و انصار و عساکر مهيّا براى جنگ با دشمن چون نفير بر اين قبيل افراد اطلاق ميشود اگر خوبى کنيد ثواب و نتيجه و پاداش آن بخود شما عائد ميشود و اگر بدى کنيد عقاب و نتيجه و کيفر آن بشما واصل خواهد شد و اينکه احسان و اسائه هر دو متعدّى بلام شده است ظاهرا براى ازدواج اسائه با احسان است و الّا معمولا اسائه بايد متعدّى بعلى شود و در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که اسائه بسا باشد که مغفور شود و چون وعده فساد مرتبه اخرى و عقوبت آن برسد بعث ميکنيم بر شما مردمى را براى آنکه رويهاى شما را تغيير دهند باثر بدى و تا داخل شوند در مسجد بيت المقدّس و شهر آن چنانچه داخل شدند در آن کسانيکه مبعوث بودند در مرتبه اولى و تا نابود و هلاک گردانند آنچه را غلبه نمودند بر آن يا در مدّت استيلاء و غلبه خودشان نابود و هلاک نمودنى آشکار و با اين وصف باز جاى اميدوارى است برحمت خداوند در صورت توبه و انابه که شما را بحال اوّل باز گرداند و ادامه دهد نعمت خود را بر شما و اگر معاودت نمائيد بفساد خداوند هم معاودت ميفرمايد در دنيا بانتقام و در آخرت هم جايگاه دائم محصور شما را جهنّم قرار خواهد داد که حبس مخلّد باشيد در آن اگر ايمان نياوريد به پيغمبر آخر الزّمان و کافر از دنيا برويد و بعد از قول خداوند فاذا جاء
جلد 3 صفحه 344
وعد الآخرة جمله بعثنا عليکم که متعلّق ليسوؤا وجوهکم است مقدّر شده براى دلالت کلام سابق بر آن و در بيان اين دو فساد و دو انتقام اختلاف شديدى بين مفسّرين عامّه و خاصّه روى داده بعضى فساد اول را بقتل زکريّا و فساد دوم را بقتل يحيى على نبيّنا و اله و عليهما السلام تفسير نموده‌اند و انتقام اوّل را خروج بخت نصر و دخول آن در بيت المقدّس و تخريب او آن مکان شريف را و قتل عام از بنى اسرائيل دانسته‌اند و انتقام دوّم را گفته‌اند بدست سلاطين فارس و روم بوده و اسم منتقم را باختلاف ططوس و هردوس و فردوس ذکر کرده‌اند و فاصله بين دو فساد را گفته‌اند دويست و ده سال بوده و بنظر حقير فساد و انتقام اوّل اشاره بقصّه جالوت و طالوت است که شرح آن در ضمن آياتى در سوره بقره گذشت و فساد و انتقام دوم اشاره بقتل حضرت يحيى و خروج بخت نصر است که در ذيل آيه او کالّذى مرّ على قرية در سوره بقره بيان شد چون ظاهرا مسلّم است که قتل حضرت يحيى در فساد دوّم بوده و قتل حضرت زکريّا مسلّم نيست و بعضى گفته‌اند آنحضرت بمرگ طبيعى از دنيا رفته است و مشهور آنستکه خروج بخت نصر براى خونخواهى حضرت يحيى بوده و بقدرى او از بنى اسرائيل کشته که خون آنحضرت از جوش افتاده است و غلبه سلاطين فارس و روم بر بنى اسرائيل سابقه ذکر در قرآن ندارد و انسب آنستکه اين دو واقعه سبق ذکرى يا شهرت خارجى داشته باشد تا اشاره بمجهول نباشد و غلبه بنى اسرائيل بر اعداء را که بعضى بردّ کورش همدانى اسراء آنها را به بيت المقدّس و عود استقلالشان تفسير نموده‌اند و در صافى اين کمک با آنها را ببهمن بن اسفنديار نقلا نسبت داده نيز خلاف ظاهر آيه شريفه است چون مستفاد از آن غلبه تامّه خود بنى اسرائيل است بر اعداء که بکشته شدن جالوت بدست حضرت داود براى آنها حاصل گرديد اينها همه شواهد و مؤيّدات نظريه حقير است که ذکر شد ولى چون در آيه شريفه تعيين مصداق نشده و از مفسّرين اقوال مختلفه‌اى نقل شده است بهتر احاله علم آنست باهل آن که ائمه اطهار عليهم السلامند در کافى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام روايت نموده است که مراد از دو مرتبه فساد کشتن امير المؤمنين عليه السّلام و ضربت زدن بامام حسن عليه السّلام است و مراد از علوّ کبير شهادت امام حسين عليه السّلام است و بندگان پر قوّت و قدرت خدا کسانى هستند که قبل از ظهور
جلد 3 صفحه 345
امام زمان قيام بخونخواهى آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مينمايند و قتله ايشانرا ميکشند که محتمل است مراد مختار بن ابى عبيده ثقفى و اعوان او باشند و مراد از وعده حتمى خدا ظهور امام زمان است و مراد از عود غلبه بر اعداء رجعت حسينى است که آنحضرت با هفتاد نفر از اصحاب بدنيا بر ميگردند در زمان حيات حضرت حجّت عليه السّلام و عيّاشى علاوه نموده که امام حسين عليه السّلام بر مردم سلطنت ميکند تا موى ابرويش بر چشمش بريزد و ظاهرا مراد تطبيق امثال قضاياى واقعه در بنى اسرائيل باشد بر اين امّت و اللّه اعلم ..