تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْکَهْفِ يَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يُهَيِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً «16»
جلد 8 - صفحه 24
چون اصحاب کهف فرار نمودند، تمليخا در اثناء راه به ايشان گفت:
وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ: و چون دورى جستيد کافران را. وَ ما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ: و آنچه را مى‌پرستيدند غير خدا. يا چون از کافران و از معبودان باطله آنان دورى و کنار رفتيد و روى به خداى يگانه آورديد که معبود به حق و خداوند مطلق است.
فَأْوُوا إِلَى الْکَهْفِ: پس برگرديد به سوى غار و در آن جاى گيريد. يَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ: تا نشر کند و بسيار نمايد براى شما، پروردگار شما از بخشايش خود در هر دو سراى از بسط روزى و ثواب اخروى. وَ يُهَيِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً: و بسازد براى شما از کار شما آن چيزى که بدان نفع يابيد در دين و دنيا. جزم بودن ايشان به اين سخن به جهت خلوص يقين، و قوت وثوق ايشان بود به فضل حق تعالى. و اين مطلب محقّق است که وثوق به رأفت و رحمت حضرت احديت، فرع ثبات ايمان و خلوص ايقان و صدق و صفا باشد حقيقتا، و الا به فقدان يکى از اين صفات، طمع خامى خواهد بود.
تبصره: آيه شريفه دلالت دارد بر بزرگى مقام و منزلت هجرت، و قبح سکونت در دار الکفر، بلکه گاه واجب باشد وقتى که اظهار کلمه توحيد در آن متعذر باشد با قدرت و تمکن، البته بر شخص متدين مهاجرت لازم گردد به شهرى که تواند به لوازم ديانتى رفتار نمايد؛ زيرا مسلم است که حميّت و عصبيت و عرق دينى، مصاحبت و مجاورت کفار و فساق روا ندارد، چنانچه اصحاب کهف را همين قسمت وادار گردانيد به تحمل مشقّت، و اقدام بر مهاجرت و جلاى وطن.
خلاصه چون اصحاب کهف به غار رفتند و حق تعالى خواب را بر ايشان مسلط نمود، دقيانوس بعد از دو سه روزى به افسوس برگشت. احوال جوانان پرسيد، و از قرار ايشان آگاه شد. پدرشان را امر کرد به احضار پسران، گفتند:
اى ملک مبلغى از اموال ما را هم برده‌اند.
دقيانوس با لشکرى متوجه کوه شد، به در غار رسيدند، هيچکس را جرئت ورود غار نبود، گفتند: اى ملک تو را غير از کشتن ايشان کارى نيست، در غار را مسدود کن تا در آن از گرسنگى بميرند. امر کرد تا در غار را محکم به سنگ بستند، و دو نفر مؤمن در لشکر دقيانوس بودند؛ نام و نسب آنها را بر لوحى نوشته،
جلد 8 - صفحه 25
در بناى آن سدّ وضع کردند، تا وقتى کسى اين سد بشکافد از احوال ايشان مطلع، و مردمان را عبرتى باشد. و اين سد چنان بود تا دقيانوس هلاک شد؛ و چند قرن گذشت، در آن شهر پادشاهى مؤمن و صالح پديد آمد، نام او تندروس. مردم را به خدا دعوت نمود و از بعث و نشور مى‌ترسانيد، بعضى مؤمن و بعضى کافر و مى‌گفتند «ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا» «1» ما حيات و ممات همين دانيم که در دنيا است و بس، و بعد از اين دنيا حيات ديگر ندانيم.
آن پادشاه با حق تعالى مناجات کرد تا آيتى به ايشان بنمايد که دلالت کند بر حقيقت بعث و نشور.
خداى تعالى در دل يکى از مردمان شهر که الياس نام داشت، افکند تا سد غار را بشکافد و آن را حظيره گوسفندان کند. پس در غار را شکافت، جماعتى را آنجا خفته ديد و سگى را بر در آن خسبيده. چون خواست داخل غار شود، سگ برخاست روى به او نهاد، ترسان و هراسان شده برگشت.