تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً «18»
وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً: و گمان کنى تو اصحاب کهف را بيداران، زيرا که چشم‌هايشان باز و گشوده است. وَ هُمْ رُقُودٌ: و حال آنکه ايشان خفتگانند حقيقتا. وَ نُقَلِّبُهُمْ: و مى‌گردانيم ايشان را، يا ملائکه به امر ما مى‌گردانند ايشان را. ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ: طرف راست و چپ تا زمين به مرور ايام جوانب ايشان را که متصل است به آن، نخورد. ابن عباس گويد «1»: اصحاب کهف را هر شش ماه از جانبى به جانبى مى‌گردانند تا زمين اجساد آنها را نخورد. نزد بعضى هر سال روز عاشورا ايشان را مى‌گردانند. وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ: و سگ ايشان گسترانيده هر دو دست خود را، و سر در ميان دو دست نهاده به پيشگاه غار، يا به آستانه آن.
تفسير برهان: ابى بصير در ذيل حديثى از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده که فرمود: داخل بهشت نمى‌شود از بهائم مگر سه رأس: حمار بلعم با عور،
«1» منهج الصادقين ج 5 ص 339.
جلد 8 - صفحه 28
گرگ يوسف و سگ اصحاب کهف «1».
لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ: اگر اطلاع يابى و نظر کنى بديشان. لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً: هر آينه روى بگردانى از ايشان در حالى که فرار کننده باشى. وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً: و هر آينه پر کرده شوى از ايشان از جهت ترس، يعنى دل تو را از ترس ايشان پر سازند و دهشت عظيم به خاطر تو راه يابد. مراد آن است که کسى را طاقت ديدن ايشان نيست، به جهت آنکه چشمهاى آنها باز، و مويها و ناخنهاى ايشان دراز شده، در مکان تاريک وحشتناک باشد. اين مخاطبات با حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله، و مراد غير آن حضرت هستند.
نقل شده که معاويه در حينى که به غزوه المضيق (از ولايت روم) رفته بود، گزارش بر اين غار افتاد، خواست بر صورت حال ايشان مطلع شود، ابن عباس گفت: نمى‌توانى بر آنها اطلاع يابى، زيرا حق تعالى فرموده: «لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً معاويه قبول ننمود، جمعى را به آنجا فرستاد، چون به در غار رسيدند، باد سمومى وزيد و همه را بسوزانيد «2».
نکته- قوله تعالى «وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ» چون اين کلام حکايت از حال گذشته است از اينجهت «باسط» که اسم فاعل است عمل نموده در «ذراعين» و آنرا منصوب ساخته.
تتمه واقعه: چون دقيانوس در غار را مسدود، و گفت: بگوئيد به آنها که بگويند به خداى آسمانى اگر راست مى‌گويند بيرون آورد آنها را از غار، و بعد به دار الملک خود باز آمد؛ در اندک زمانى، تندباد اجل، بناى حياتش را در هم شکست، و از تمام ملک و جاه و جلال متلاشى گشت، و بعد از او چند پادشاه ديگر سلطنت کردند تا نوبت به «تندروس» رسيد که از صلحاى روزگار بود و خدا ترس و متورع، و اکثر اهل زمان او در حشر اجساد شبهه نمودند و منکر شدند، چنانچه گذشت، و حق تعالى خواست دليلى بر بعث به آنها بنمايد. در غار به وسيله الياس نام چوپان، مفتوح، و اصحاب کهف از خواب بيدار شدند،
«1» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 459.
«2» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 456.
جلد 8 - صفحه 29
چنانچه مى‌فرمايد: