تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ کَذلِکَ بَعَثْناهُمْ لِيَتَساءَلُوا بَيْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْکى طَعاماً فَلْيَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْيَتَلَطَّفْ وَ لا يُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَداً «19» إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْکُمْ يَرْجُمُوکُمْ أَوْ يُعِيدُوکُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً «20»
ترجمه
و همچنين برانگيختيم ايشانرا تا پرسش کنند ميانشان گفت گوينده‌اى از ايشان که چه قدر درنگ کرديد گفتند درنگ کرديم يک روز يا پاره‌اى از روز گفتند پروردگار شما داناتر است بآنچه درنگ کرديد پس بفرستيد يکى از خودتان را با اين درمتان بسوى شهر پس بايد ببيند کدام يک از آنها پاکيزه‌تر است از حيث خوراک پس بياورد شما را بروزى از آن و بايد بدقت در اخفاء امر بکوشد و نبايد آگاه کند بر شما کسيرا
همانا آنها اگر دست يابند بر شما سنگسار کنند شما را يا باز گردانند شما را در کيش خودشان و هرگز رستگار نشويد آنگاه در هيچ زمان.
تفسير
چنانچه خداوند متعال خواب را بر اصحاب کهف مسلّط فرمود که سالهاى دراز در خواب بودند و بدن و لباسشان نپوسيد و تغيير نکرد براى اظهار قدرت و بودن آيت ايشانرا از خواب بيدار فرمود که با يکديگر صحبت نمودند و پرسش کردند که ما چه قدر خوابيديم و چند نماز از ما فوت شده که بايد قضاء آنرا بجا آوريم براى آنکه در نتيجه اين سؤال و جواب معلوم شود که چه قدر خوابيده‌اند و موجب مزيد علم و معرفت آنها شود بقدرت خداوند و روشن گردد بر ايشان امر معاد قيامت که در برابر قدرت خداوند سهل است و گفته‌اند بزرگتر و رئيس آنها از سايرين اين سؤال را نمود چون ديد مختصر تغيير حالى در آنها پيدا شده و آنها چون ديدند آفتاب بلند شده و وقت چاشت رسيده و صبح خوابيده بودند گفتند اگر صبح ديروز بوده يکروز خوابيديم و اگر صبح امروز بوده پاره‌اى از روز را خوابيديم نظر بمختصر تغيير حال و گمان مستفاد از خواب معتاد و چون ديدند مويها و ناخنهاشان بلند شده گفتند پروردگارتان داناتر است بمدّت خوابتان و بهتر آنستکه فعلا از اين صحبت صرف نظر نموده فکر غذائى براى خود کنيم يکنفر از خودتان را بفرستيد برود با اين پول سفيدتان در شهر به بيند کدام يک از اغذيه بهتر و پاکيزه‌تر است يا کدام يک از فروشندگان غذاى خوب پاکيزه دارند بخرد و بياورد و گفته‌اند چون اهل آن بلد بعضى موحّد و پاره‌اى مشرک بودند مقصودشان اجتناب از کشتار اهل شرک بوده و بنابراين ضمير در ايّها راجع باهل مدينه است و بنابر احتمال اوّل راجع بأطعمه است و مؤيّد آن روايت مجالس است از صادقين
جلد 3 صفحه 416
عليهما السلام که فرموده‌اند از کى طعاما تمر است و اطعمه اگر چه در کلام ذکر نشده ولى طعاما دلالت بر آن دارد و مقصود خريدن خرما است و بايد خريدار روزى شما را از آن طعام پاکيزه بياورد و بايد خود را باهل شهر معرّفى نکند و با دقت و تدبير خفى معامله را انجام دهد و کسيرا بر احوال شما مطّلع نسازد چون اگر آنها شما را بشناسند و بر شما دست بيابند سنگسار کنند شما را يا به اجبار بدين خودشان در آورند و بر تقدير اول ببدترين اقسام قتل گرفتار خواهيد شد و بر فرض دوم هرگز روى رستگارى و نجات از عذاب اخروى براى شما نخواهد بود و بعضى تلطّف را کنايه از مدارا و سهل انگارى در مقام معامله گرفته‌اند و حديث سابق قمّى ره در شأن نزول سوره مؤيّد معناى اوّل است در هر حال اگر کوتاهى ميکردند در اخفاء امرشان خودشان اسباب گرفتارى دنيوى و خسران اخروى خودشان را فراهم نموده بودند و باين جهت مقصّر و مستحقّ عقاب ميشدند نه براى قبول دين آنها از روى اجبار و اکراه چون کفر ظاهرى اگر باجبار باشد و منتهى باختيار نشود ضرر ندارد و بنابراين اشکالى نيست تا محتاج بجوابهاى بيرون از صواب که داده‌اند باشد ..