تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَزاوَرُ عَنْ کَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ إِذا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذاتَ الشِّمالِ وَ هُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذلِکَ مِنْ آياتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِداً «17» وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً «18»
ترجمه
و مى‌بينى آفتاب را چون طلوع کند بر ميگردد از غارشان بجانب راست و چون غروب نمايد تجاوز کند از ايشان بجانب چپ و آنها در فضاى وسيعى باشند از آن اين از نشانه‌هاى قدرت خدا است کسيرا که راهنمائى کند خدا پس او است راه يافته و کسيرا که گمراه کند پس هرگز نمى‌يابى براى او دوستى راهنما
و مى‌پندارى ايشانرا بيداران با آنکه ايشانند خفتگان و ميگردانيمشان بجانب راست و جانب چپ و سگشان گستراننده است دو ساعدش را بر آن آستانه اگر مطّلع شوى بر ايشان هر آينه روى گردانى از آنها بفرار و هر آينه مملوّ شوى از آنان بترس.
تفسير
- يکى از الطاف الهيّه نسبت باصحاب کهف اين بود که غار آنها در سمت جنوب وادى واقع شده بود و راه ورود در آن مقابل قطب شمالى باز بود باين جهت آفتاب در وقت طلوع منحرف از آنها و متمايل بجانب راست غار ميشد و در وقت غروب از بالاى سر آنها عبور ميکرد و در جانب چپ غار قرار ميگرفت و آنها در تمام فصول از تابش آفتاب محفوظ بودند و نسيم شمال بايشان ميوزيد و بدنهاى آنها براى لطافت هوا سالم ميماند و رنگشان تغيير نميکرد و ايشان در فضاى وسيع با روحى از آنغار جاى داشتند که گفته‌اند کسيکه بر در غار مى‌ايستاد آنها را نمى‌ديد و اين يکى از آيات قدرت الهى است که سير آفتاب را طورى مقرّر فرموده که بندگان بتوانند از عمارات تابستانى و زمستانى استفاده نمايند و در هواى گرم آن ناحيه چنين آرامگاه مناسبى براى ايشان لازم بود که خداوند عنايت فرمود بلى کسيرا که خدا راهنمائى کند او راه يافته است نه غير او و کسيرا که خدا بحال خود واگذارد و راهنمائى نفرمايد براى عدم قابليّت و سوء اختيار خود هرگز کسى دوست و ياور و راهنما و مرشد و دليلى براى او نخواهد يافت در توحيد و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در جواب سؤال از اين آيه فرمود خداوند تعالى گمراه ميفرمايد روز قيامت ستمکاران را از دار کرامت
جلد 3 صفحه 414
خود و هدايت ميفرمايد اهل ايمان و عمل صالح را به بهشت چنانچه فرموده و گمراه ميکند خدا ستمکاران را و بجا ميآورد آنچه را بخواهد و فرموده همانا کسانيکه ايمان آوردند و کارهاى شايسته انجام دادند هدايت ميکند آنانرا پروردگارشان براى ايمانشان ببهشت جاويد و ظاهرا مراد آنستکه راه بهشت بکفّار ارائه داده نميشود و يکسر بجهنّم ميروند و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که چشم آنها باز بود لذا کسيکه ميديد گمان ميکرد بيدارند با آنکه خواب بودند و خداوند ايشانرا در موقع لزوم بدست راست و چپ ميگرداند براى آنکه زمين بدن و لباسشان را نپوساند و سگ ايشان که در ضمن شمه‌اى از احوال اصحاب کهف در بدو قصه ذکر شد که در راه تبعيّت از ايشان نمود دو دست خود را تا آرنج فرش نموده بود بر زمين آستانه و پيشگاه آن غار اگر کسى ميخواست بآنجانب نظر کند و مطّلع بر احوال آنها شود بى‌اختيار پشت بآنها مينمود و فرار را بر قرار اختيار ميکرد چون سر تا پاى او پر ميشد از هيبت آنسگ و وحشت آنغار و مهابت ايشان از رعب و بيم و هراس از ابن عباس ره نقل شده که در يکى از غزوات با معاويه بروم رفته بود و بر آنغار عبور کرده بودند معاويه خواست از حال آنها مطّلع شود ابن عباس او را از اين عمل منع کرد و گفت خداوند کسيرا که بهتر از تو بود منع فرمود آنجا که فرمود لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِراراً ولى معاويه نپذيرفت و چند نفر را مأمور نمود که داخل غار شوند و چون داخل شدند خداوند بادى فرستاد که سوختند و خطابات اين آيه چنانچه رسم کلام الهى است متوجّه به پيغمبر اکرم نيست بلکه مراد بيان حال آن جماعت و ناظر است از افراد متعارف و در روايت عياشى ره از امام باقر عليه السّلام تصريح به اين معنى شده و در روايت قمّى ره از امام صادق عليه السّلام که در بدو قصه ذکر شد اين سگ در زمره حيواناتى که ببهشت ميروند شمرده شده و گفته‌اند هر کس اين آيه را از کلمه و کلبهم تا آخر بنويسد و همراه داشته باشد يا بخواند از ضرر سگ ايمن گردد انشاء اللّه تعالى و لملّئت بتشديد نيز قرائت شده است.
جلد 3 صفحه 415