تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ کَذلِکَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لا رَيْبَ فِيها إِذْ يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْياناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً «21» سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ کَلْبُهُمْ وَ يَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَ يَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثامِنُهُمْ کَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ ما يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ فَلا تُمارِ فِيهِمْ إِلاَّ مِراءً ظاهِراً وَ لا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَداً «22» وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْ‌ءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِکَ غَداً «23» إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَ اذْکُرْ رَبَّکَ إِذا نَسِيتَ وَ قُلْ عَسى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هذا رَشَداً «24»
ترجمه
و همچنين مطّلع گردانديم بر ايشان تا بدانند که وعده خدا حقّ است و همانا قيامت نيست شکّى در آن هنگاميکه نزاع مينمودند ميان خودشان در کارشان پس گفتند بنا کنيد بر ايشان بنائى پروردگارشان داناتر است بکارشان گفتند آنانکه مطّلع شدند بحال ايشان هر آينه بنا ميکنيم بر ايشان مسجدى
زود باشد که گويند سه نفر بودند چهار ميشان سگشان بود و گويند پنج نفر بودند ششميشان سگشان بود بگزاف گوئى از غيب و گويند هفت نفر بودند و هشتميشان سگشان بود بگو پروردگار من داناتر است بعدد ايشان نميداند عدد ايشانرا مگر
جلد 3 صفحه 417
اندکى پس جدال مکن در امر ايشان مگر جدالى آشکار و استفسار مکن در باره ايشان از احدى
از آنها و مگو در کارى که من بجا آورنده‌ام آنرا فردا
مگر آنکه بخواهد خدا و ياد کن پروردگارت را چون فراموش کردى و بگو اميد است که هدايت کند مرا پروردگارم بامرى نزديکتر از اين برشد و صلاح.
تفسير
خداوند متعال چنانچه خواب و بيدار فرمود اصحاب کهف را براى مزيد بصيرت ايشان که قبلا بيان شد مطّلع و واقف فرمود بر ايشان اهل شهر و پادشاه آنها را که آمدند براى جستجوى ايشان چنانچه در حديث قمّى ره از امام صادق عليه السّلام در صدر قصّه ذکر شد و اين براى آن بود که بدانند وعده خدا راست و درست و حق است و روز قيامت بر پا خواهد شد و خداوند خلق اولين و آخرين را در آنروز محشور ميفرمايد و جاى شبهه نيست چون حال ايشان در خواب و بيدارى مانند کسانى بود که بميرند و زنده شوند چنانچه در حديث نبوى است که چنانچه ميخوابيد ميميريد و چنانچه بيدار ميشويد زنده ميگرديد و در روايت ديگر است که خواب برادر مرگ است و در احتجاج از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که بسيار کسانى بودند که رجوع نمودند بدنيا بعد از مردن و از آن جمله اصحاب کهف بودند که خداوند سيصد و نه سال ايشانرا ميراند پس زنده فرمود در زمان قوميکه منکر بعث بودند براى آنکه شبهه آنها رفع شود و ببينند قدرت خداوند را و بدانند که بعث بندگان حقّ است و بنابراين محتمل است نزاع کسانيکه مطّلع شدند بر آنها در امر بعث خودشان بوده که بعضى منکر و بعضى مدّعى بعث ارواح مجرّده و بعضى مقرّ بحشر اجساد و ارواح جمعا بودند و خداوند باين ارائه خلاف آنها را مبدّل بوفاق نموده و همه مقرّ بحقّ شده باشند چنانچه جمعى از مفسرين فرموده‌اند و محتمل است نزاع بعد از اطلاع بر اصحاب کهف در امر ايشان شده بين کسانيکه مطّلع شدند که آيا ايشان مرده‌اند بعد از بيدار شدن يا ثانيا بخواب رفته‌اند چون نقل شده که ايشان بعد از بيدار شدن بجاى خودشان خوابيدند و بحال اوّل برگشتند يا نزاع در مدّت مکث ايشان در کهف و عددشان و کيفيّت بناء بر ايشان بوده که بعضى گفتند ديوارى بر در غار بسازيد که کسى نتواند وارد در آن شود و بعضى گفتند مقبره‌اى
جلد 3 صفحه 418
براى ايشان بسازيد و بعضى که اهل تقوى بودند گفتند مسجدى بر در غار بسازيد که مردم در آن عبادت کنند و بايشان و محلّشان تبرّک جويند و پادشاه موافقت نمود و ساخته شد و در حديث سابق اشاره به اين معنى شده بود و در هر حال خداوند داناتر است بامر بعث عباد و عدد اصحاب کهف و مدّت مکث ايشان و کيفيّت بناء بر آنان و بنابراين جمله ربّهم اعلم بهم معترضه‌اى است از خداوند و بعضى آنرا قول بعضى از اهل نزاع دانسته‌اند که ميخواستند مسجد بسازند و بنابراين مقول قول آنان است که معتقد بسعه علم الهى بودند و موفق باجراى مقصودشان شدند و در آيه دوم خداوند نقل فرموده قسمتى از نزاع سابق الذّکر را با نزاع دو فرقه از نصاراى نجران را با مسلمانان در عهد حضرت ختمى مرتبت که بعضى از آن دو قائل بودند بآنکه اصحاب کهف سه نفر بودند چهار ميشان سگشان بود و بعضى قائل بودند که پنج نفر بودند ششميشان سگشان بود و مسلمانان بتعليم پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قائل بودند که ايشان هفت نفر بودند لذا خداوند در تعقيب آن دو قول فرموده رجما بالغيب يعنى اين از باب انداختن کلام است بى‌مدرک از غيب و در تعقيب قول سوم فرموده و هشتميشان سگشان بود تا اشاره باشد بانحصار کلام بى‌مدرک بآن دو قول و ثابت شود قول سوّم باثبات خداوند صفت هشتمى را براى سگ ايشان و قطع آن از کلام سابق بدخول و او و ابتداء بکلام با مراعات مشابهت صورى اقوال و موافقت بامراد مسلمانان و عدم تصريح بصحّت قول ايشان در مقام مجادله و حکميّت و اشاره فرموده بمدرک قول سوّم که وحى الهى است بآنکه فرموده بگو اى پيغمبر پروردگار من داناتر است بعدّه ايشان و نميدانند عده ايشانرا مگر کمى از اهل ايمان بتعليم الهى و بنابر آنچه ذکر شد جهت دخول و او در جمله اخيره و عدم دخول آن در دو جمله سابقه ظاهر است و محتاج بتفاصيل و تکلّفات مذکوره در مجمع و غيره و اثبات و او ثمانيه در نحو نيست ولى مفسرين چون و ثامنهم را هم مقول قول دسته سوّم دانسته‌اند براى وجه ذکر و او در قول اخير و حذف آن در دو قول سابق محتاج بتوجيه شده‌اند از قبيل آنکه چون قول اخير از روى علم و اطمينان نفس بوده کلام بتمامى ذکر شده بخلاف قول اوّل و دوّم که با تزلزل بوده و و او حذف شده است و امثال اين که ذکرش موجب ملالت خاطر است و در آيه سوّم خداوند
جلد 3 صفحه 419
دستور فرموده به پيغمبر خود که با اهل کتاب مجادله و مباحثه و گفتگو نفرمايد در امر اصحاب کهف و عدد ايشان مگر جدال و بحث ظاهرى صورى بدون دقت نظر و دنباله گيرى از مطلب و ردّ قول آنها صريحا چون اين طرز مباحثه منافى با اخلاق و مخالف با طريق ابلاغ و ارشاد است بلکه بايد حقّ مطلب ادا شود و واقع امر مکشوف گردد بدون ايجاد خصومت و کدورت چنانچه در بيان اقوال ثلاثه در کلام الهى اشاره بآن شد و محتمل است مراد نهى از مجادله در خفاء باشد و امر بمجادله در علن و محضر عموم تا حقّ بر همه آشکار گردد و کسى نتواند منکر بيان حضرت ختمى مرتبت شود و نسبت خلاف حقّ بآنحضرت دهد و اشتباه کارى نمايد در هر حال بطرق عامّه از حضرت امير عليه السّلام نقل شده که اصحاب کهف هفت نفر بودند و هشتمى سگشان بود و از امام صادق عليه السّلام در روضة الواعظين نقل نموده که از مکّه معظّمه با امام زمان عليه السّلام بيست و هفت نفر بيرون ميآيند پانزده نفر از قوم حضرت موسى عليه السّلام که اهل حقّ و حقيقت بودند و هفت نفر اصحاب کهف و يوشع بن نون و سلمان و ابو دجّانه انصارى و مقداد و مالک اشتر که ياوران و فرمانفرمايانند در رکاب آنحضرت و معلوم است بعد از وحى الهى نبايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در موضوع اصحاب کهف سؤالى از اهل کتاب فرمايد و بايد اهل ايمان هم بآنحضرت اقتداء نموده در اين باب پرسشى از علماء يهود و نصارى نکنند و نبايد پيغمبر اکرم و اهل ايمان در کاريکه ميخواهند اقدام نمايند بگويند مثلا من اين کار را فردا انجام ميدهم مگر آنکه بلافاصله انشاء اللّه بگويند و اگر احيانا فراموش کردند و نگفتند هر وقت يادشان آمد بگويند انشاء اللّه که بثواب ذکر خدا نائل شوند و اگر آنکار را فراموش نمودند از خدا بخواهند که ايشانرا موفق فرمايد بامرى که نزديکتر باشد بخير و رشد و صلاح از آنچه عزم بر آن داشته‌اند و فراموش نموده‌اند و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از خدا بخواهد که باو عطا فرمايد آيات و معجزاتيکه دلالت آنها بر نبوّت آنحضرت بيشتر باشد از قصّه اصحاب کهف و خدا باو عطا فرمود و از روايت قمّى ره از امام صادق عليه السّلام که در بدو قصّه ذکر شد استفاده ميشود که مقصود بخطاب در آيه چهارم پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و آنحضرت در وقتى که بقريش وعده فرمود که جواب سؤالات آنها را فردا
جلد 3 صفحه 420
بدهد انشاء اللّه نفرمود و باين سبب تا چهل روز وحى از آنحضرت قطع شد و از روايات متعدده منقوله از ائمه اطهار در کتب معتبره مستفاد ميشود که مراد فراموش نمودن ذکر انشاء اللّه است و اين قابل تدارک است در هر زمانى که متذکّر شود و اگر نبود اين روايات ممکن بود از آيه چهارم استظهار شود که مقصود بخطاب امّتند اگر چه مخاطب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است چنانچه رسم خطابات قرآنيه است و مراد آنستکه مردم نگويند و معتقد نشوند که کارى ميتوانند انجام دهند بدون مشيّت الهى و اعتماد بقدرت خودشان در امور نداشته باشند و البتّه گفتن انشاء اللّه هم علاوه بر آنکه ذکر خدا است و در هر حال خوب است براى اظهار اعتقاد بجريان امور بر طبق مشيّت الهى لازم است و اگر آنکار را فراموش کردند و انجام ندادند از خدا بخواهند که ايشانرا دلالت بامرى نمايد که خيرش براى آنها بيشتر باشد از کار فراموش شده و بنابراين و قل عسى ربّى أن يهدين لأقرب من هذا رشدا بيان است براى ذکر دروا ذکر ربّک اذا نسيت و فراموش شده کار است و مربوط بذکر انشاء اللّه نيست ولى آنچه از خاندان وحى و تنزيل رسيده متعيّن بقبول است اگر چه آن بدقت منافات با اين معنى هم ندارد و قابل جمع است و اللّه اعلم ..