اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ لَه‌ُ صاحِبُه‌ُ وَ هُوَ يُحاوِرُه‌ُ أَ کَفَرت‌َ بِالَّذِي خَلَقَک‌َ مِن تُراب‌ٍ ثُم‌َّ مِن نُطفَةٍ ثُم‌َّ سَوّاک‌َ رَجُلاً (37)
گفت از براي اينکه رجل کافر صاحبش که آن رجل مؤمن بود و با او مباحثه و مکالمه ميکرد آيا کافر شدي بآنکسي که ترا از يک نطفه گنديده خلق فرمود پس از آن صورت رجوليّت بتو عنايت کرد، بزرگترين آيات الهيّه يکي خلقت انسان است که ميفرمايد:
وَ لَقَد خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن سُلالَةٍ مِن طِين‌ٍ ثُم‌َّ جَعَلناه‌ُ نُطفَةً فِي قَرارٍ مَکِين‌ٍ ثُم‌َّ خَلَقنَا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقنَا العَلَقَةَ مُضغَةً فَخَلَقنَا المُضغَةَ عِظاماً فَکَسَونَا العِظام‌َ لَحماً ثُم‌َّ أَنشَأناه‌ُ خَلقاً آخَرَ فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ أَحسَن‌ُ الخالِقِين‌َ.
مؤمنون آيه 12 الي 14 و در حديث است
من عرف نفسه عرب ربّه
خداوند آنچه در عالم اکبر خلق فرموده نمونه آن را در انسان قرار داده عقل از عالم عقول
جلد 12 - صفحه 355
نفس انساني از عالم نفوس روح از عالم ارواح روح بخاري از عالم حيوانيت نشو و نما از عالم نباتيّه ثقالت از عالم اجسام درک علم و معرفت از عالم ملائکه درک جزئيّات از عالم حس‌ّ شهوت و غضب از بهائم و سباع مغز و دماغ از عالم سماوات اعضاء صورت از عالم کواکب و شمس و قمر اعضاء بدن از عالم خاک و آب تنفّس از عالم هوا حرارت بدن از عالم نار.
(هر چه خوبان همه دارند تو تنها داري) قال‌َ لَه‌ُ صاحِبُه‌ُ گفت باين رجل کافر صاحبش که آن رجل مؤمن باشد وَ هُوَ يُحاوِرُه‌ُ و او با او بحث و مذاکره داشت أَ کَفَرت‌َ بِالَّذِي خَلَقَک‌َ مِن تُراب‌ٍ که آدم از گل و طين خلق شد بلکه جميع افراد انسان ابتداء از تراب خلق مي‌شوند همين خاک است که داخل حبوب و اشجار مي‌شود و زرع و ثمره مي‌گردد و مأکول پدر مي‌شود و يک قسمت آن نطفه مي‌گردد و مراحلي طي‌ّ ميکند تا صورت انساني پيدا کند (سؤال) اينکه رجل کافر بخدا نبود و لذا گفت وَ لَئِن رُدِدت‌ُ إِلي رَبِّي (جواب) همان شک در معاد و تکذيب انبياء و کتب سماويه و ضروريات جميع اديان کفر بخدا است ثُم‌َّ مِن نُطفَةٍ بلکه گفتند نطفه بسيار افراد دارد يکديگر را ميخورند تا يک ياد و باقي بماند ثُم‌َّ سَوّاک‌َ رَجُلًا اينکه نطفه چه اندازه مراحلي طي کند تا يک انسان بشود.