تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً (49)
وَ وُضِعَ الْکِتابُ: و نهاده نامه‌هاى اعمال بنى آدم در دستهاى ايشان، يا ميزان و حساب وضع شود. تعبير شده از حساب به کتاب به جهت آنکه محاسبه شوند بر اعمال مکتوبه. فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ: پس مى‌بينى گناهکاران را، مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ: در حالى که ترسناک و معرضند از آنچه در نامه عملشان باشد از گناهان فراموش شده، يعنى چون بر آنها مطّلع شوند ترس بر آنها غالب گردد. وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا: و گويند بر وجه تعجّب از شآمت نامه، اى واى بر ما.
ما لِهذَا الْکِتابِ: چيست و چه بوده است اين نامه را که: لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً: فرو نگذاشته گناه کوچک و بزرگ را. إِلَّا أَحْصاها: مگر که شمرده است همه آنها را و ضبط و نگاهداشته کلى و جزئى آن را.
عياشى- از حضرت صادق عليه السلام فرمود:
اذا کان يوم القيامة دفع الانسان کتابة ثمّ قيل له: اقرء قلت: فيعرف ما فيه؟ فقال: انّه يذکّره فما من لحظة و لا من کلمة و لا نقل قدم و لا شي‌ء فعله
«1» سورة عبس آيه 37.
جلد 8 - صفحه 68
الّا ذکر کانّه فعله تلک السّاعة و لذلک قالوا: يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها «1» چون روز قيامت شود، تمام افراد انسانى را هر يک کتابش را دهند و گويند به او بخوان. راوى گويد: عرض کردم مى‌شناسد آنچه در آنست؟ حضرت فرمود: ياد آور او را، پس نيست لحظه‌اى و نه کلمه‌اى و نه قدم برداشتنى و نه چيزى که نموده مگر آنکه ذکر کرده آن را که گويا الساعه بجا آورده و لذا گويند: اى واى بر ما! چيست اين نامه که وانگذاشته گناه کوچک و بزرگ را مگر آنکه ضبط نموده.
وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً: و بيابند آنچه بجا آورده‌اند حاضر نزد خود، يعنى نوشته در آن نامه، يا بيابند جزاى عمل خود را حاضر در نزد خود. وَ لا يَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً: و ستم ننمايد پروردگار تو هيچکس را به نوشتن چيزى که بنده نکرده باشد، يا به نقصان ثواب حسنه، يا زيادتى عذاب سيّئه او، بلکه بر وفق عدل جزا داده شوند.
موعظه: يکى از احوال قيامت، دادن اعمال بندگان است به دست آنان؛ مؤمنين را به دست راست، و مجرمين را به دست چپ، و تمام آنچه کرده‌اند در دنيا در آن ثبت باشد. مجرمين چون نامه عمل خود را بينند گويند: اى واى بر ما، چه کتابى است که هيچ گناه کوچک و بزرگ را فرو نگذاشته؛ و جزاى عمل را مشاهده کنند، و البته در چنين حالى نهايت حسرت و ندامت را خواهند داشت لکن فايده‌اى ندارد. پس اى جان برادر، تا که دستت مى‌رسد کارى بکن، و روزنامه اعمال خود را مطالعه و محاسبه آن را بنما، چنانچه تدارک لازم دارد پيش از آمدن آن روز اقدام کن تا پشيمان نشوى.
حضرت امير المؤمنين در آخر خطبه‌اى فرمايد:
عباد اللّه زنوا انفسکم قبل ان توزنوا و حاسبوها قبل ان تحاسبوا و تنفّسوا قبل ضيق الخناق و انقادوا قبل عنف السّياق و اعلموا انّه من لم يعن على نفسه حتّى يکون
«1» تفسير عياشى، ج 2، ص 328، روايت 34.
جلد 8 - صفحه 69
له واعظ و زاجر لم يکن من غيرها زاجر و لا واعظ «1».
اى بندگان خدا، بسنجيد نفسهاى خود را از جهت طاعت و معصيت پيش از آنکه سنجيده شود؛ و محاسبه کنيد کار بد و خوب را پيش از آنکه محاسبه شويد در قيامت تا سود و زيان خود را دريافته و تدارک و تلافى کرده باشيد در دنيا، زيرا در آخرت تدارکى نيست، و نفس بکشيد در توبه و انابه پيش از تنگ شدن مجراى نفس به مرگ؛ و فرمان بردار شويد پيش از راندن به شدت به سوى آخرت. و بدانيد کسى که از توفيق الهى کمک نشد به تسلط دادن او عقل را بر نفس امّاره تا آنکه براى او از اين قسمت واعظى باشد که پند دهد به نصيحت و منع کند او را از معصيت، نباشد از غير خودش واعظ و زاجرى، يعنى پند و منع غير در او تأثيرى نمى‌کند و نفع به او نمى‌بخشد.