تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً (50)
بعد از آن شمّه‌اى از عداوت شيطان را بيان فرمايد:
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ: و ياد بياور زمانى را که فرموديم ملائکه را. اسْجُدُوا لِآدَمَ: سجده کنيد مر آدم را. ظاهر آيه آنست که ملائکه مأمور شدند به سجده، و اين سجده بر وجه تعظيم و تکريم آدم عليه السلام بود. فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ: پس سجده کردند ملائکه مگر ابليس. کانَ مِنَ الْجِنِ: بود ابليس از طايفه بنى الجان که قبل از بنى آدم در زمين ساکن بودند. فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ: پس
«1» نهج البلاغه فيض الاسلام- ص 225- خطبه 89.
جلد 8 - صفحه 70
بيرون رفت از فرمان پروردگار خود، يعنى نافرمانى کرد و سجده ننمود به سبب دشمنى که با حضرت آدم نمود.
بعد از آن بر وجه تعجيب مى‌فرمايد: أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ: آيا بعد از آنکه دشمنى شيطان بر شما محقق گشت، فرا مى‌گيريد او و فرزندانش را، أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي: دوستان غير از ذات احديت من که آفريدگار شمايم! يعنى شيطان و ذرّيه او را دوست خود گيريد به پيروى وساوس و اغواى آنان، و نسبت به فرمان من عاصى مى‌شويد و مخالفت مى‌کنيد. وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ: و حال آنکه شيطان و اولادش مر شما را دشمن هستند. بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا: بد است مر ستمکاران را ابليس و ذريه او را از خداوند. حاصل آنکه بد بدلى است شيطان و اولادش کافران و عاصيان را از خداوند که اطاعت الهى رها کنند و پيروى وساوس شيطانى کنند.
تبصره: آيه شريفه دال است بر آنکه شيطان از جنس ملائکه نيست از چند وجه:
1- قوله «کانَ مِنَ الْجِنِّ» صريح است بر آنکه از جن بوده.
2- قوله «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» کاشف است از خروج او از فرمان حق بر وجه استکبار و انکار به دليل آيه «أَبى وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِينَ» «1» و ملائکه معصوم و به هيچ وجه مخالفت از ايشان صادر نشود.
3- قوله «أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ» دالّ است بر آنکه شيطان ذريه و اولاد دارد، و ملائکه ذريه نخواهند داشت.
در تفسير برهان- به اسناد خود از محمد بن زياد و على بن سيار از پدران خود، از امام حسن عسکرى عليه السلام از آباء گرام خود از حضرت صادق عليه السلام در حديثى: عرض کرديم: بنابراين ابليس نيز ملک نباشد. فرمود: نه، بلکه از جن بوده، آيا نشنيده‌ايد فرمايش خدا را «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ» پس خداوند خبر دهد که از جنّ بوده و جن
«1» سوره بقره آيه 34.
جلد 8 - صفحه 71
آنست که حق تعالى فرموده «وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ» «1».
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است مر گناهکاران را به آنکه با وجود دشمنى شيطان با شما بنى آدم، چگونه ترک دوستى خدا کنيد به مخالفت و دوستى شيطان نمائيد به متابعت؟ زيرا معصيت کاشف است از دوستى با شيطان، و تا کسى را شخص دوست ندارد پيروى او را نخواهد کرد. يا للعجب، چقدر آدمى غافل شود.
حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمايد: اى غافلان از آخرت که غفلت گرديده نشده‌ايد از جزاى اعمال؛ و ترک کنندگان طاعت خدا، گرفته شده از ايشان خويشان و دوستان و عمر و قوت و قدرت و مال و منال، چه شده که مى‌بينم شما را از خدا دورشوندگان و به سوى غير خدا که شيطان باشد رغبت کنندگان؛ گويا شما چهارپايانى باشيد که رها کرده باشد آنها را چوپان به چراگاه مرض و آبگاه هلاک کننده، نيستند آنها مگر حيوان علف داده شده براى کشتار. نمى‌دانند چه اراده شده به آن هرگاه احسان گرديده شوند گمان مى‌کنند نيکى، روزى همه روز باشد «2».