اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ وُضِع‌َ الکِتاب‌ُ فَتَرَي المُجرِمِين‌َ مُشفِقِين‌َ مِمّا فِيه‌ِ وَ يَقُولُون‌َ يا وَيلَتَنا ما لِهذَا الکِتاب‌ِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلاّ أَحصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظلِم‌ُ رَبُّک‌َ أَحَداً (49)
و گذارده ميشود نامه عمل هر کس پس مي‌بيني که مجرمين ترسان و لرزان هستند از آنچه در نامه عمل خود نوشته شده و ميگويند واي بحال ما فروگذار نشده در اينکه کتاب کوچک و بزرگي از اعمال مگر اينکه تمام آنها را احصاء کرده‌اند و مييابند تمام اعمال خود را حاضر و ظلم نمي‌کند پروردگار تو احدي را وَ وُضِع‌َ الکِتاب‌ُ نامه عمل مؤمنين بدست راست آنها ميدهند بسيار مشعوف مي‌شوند فَأَمّا مَن أُوتِي‌َ کِتابَه‌ُ بِيَمِينِه‌ِ فَيَقُول‌ُ هاؤُم‌ُ اقرَؤُا کِتابِيَه إِنِّي ظَنَنت‌ُ أَنِّي مُلاق‌ٍ حِسابِيَه الحاقه 25 و 26 و اما مجرمين که مراد غير مؤمنين از کفار و مشرکين و ارباب ضلالت هستند بدست چپ آنها داده ميشود از عقب سر آنها و طوق ميشود بگردن آنها فَتَرَي المُجرِمِين‌َ مراد غير مؤمنين از طبقات کفار طبيعي مشرک اهل کتاب و ساير فرق کفار و اهل ضلال است مشفقين شفقة بمعني رقة است و مشفق خوف از وقوع مکروه است با احتمال اينکه واقع نشود و در اينجا خوف از مؤاخذه و عقوبت افعال و اعمال مکتوبه در نامه عمل و کتاب آنها است مما فيه از آنچه در کتاب است وَ يَقُولُون‌َ يا وَيلَتَنا اي واي بر ما ويل مقابل طوبي است و هر دو دو قسم هستند اسمي و وضعي اما طوبي اسمي در خبر است
شجرة في الجنة اغصانها متدلية فمن تمسک بغصن منها يجرّه الي الجنة و الويل شجرة في النار اغصانها متدلية و من تمسک بغصن منها يجرّه الي النار
و اما وصفي طوبي بمعني خوش بحال است و ويل بد بحاليست ما لِهذَا الکِتاب‌ِ چه چيز است از براي اينکه کتاب لا يُغادِرُ فرو گذار نکرده صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلّا أَحصاها کوچک و بزرگ افعال و اقوال و رفتار و کردار ما را احصاء نموده در خبر است حتي نفخ بآتش نوشته ميشود در قرآن مجيد است.
ما يَلفِظُ مِن قَول‌ٍ إِلّا لَدَيه‌ِ رَقِيب‌ٌ عَتِيدٌ ق آيه 17 وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً
جلد 12 - صفحه 366
بعضي گفتند اعمال مجسّم ميشود بعضي گفتند جزاي عمل را مشاهده مي‌کنند از مثوبات و عقوبات بعضي گفتند در نامه عمل ثبت شده مشاهده ميشود لکن بعيد نيست که اعمال آنها در ذهن و خيال ميآيد مثل اينکه الآن مرتکب شده‌اند وَ لا يَظلِم‌ُ رَبُّک‌َ أَحَداً مؤمن را چيزي از مثوبات او کسر نمي‌گذارد و کافر را بر عقوباتش نمي‌افزايد.