اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبلِيس‌َ کان‌َ مِن‌َ الجِن‌ِّ فَفَسَق‌َ عَن أَمرِ رَبِّه‌ِ أَ فَتَتَّخِذُونَه‌ُ وَ ذُرِّيَّتَه‌ُ أَولِياءَ مِن دُونِي وَ هُم لَکُم عَدُوٌّ بِئس‌َ لِلظّالِمِين‌َ بَدَلاً (50)
و زماني که گفتيم از براي ملائکه سجده کنيد از براي آدم پس سجده کردند مگر ابليس شيطان بود از جن پس متمرّد شد از امر پروردگارش آيا شما ميگيريد او و ذرّيه او را اولياء خود از غير من و حال آنکه آنها براي شما دشمن هستند بسيار بد است از براي ظالمين اينکه مبادله که خدا را رها کنند و شيطان را بگيرند وَ إِذ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ در مجلد اول بيان اينکه موضوع مفصلا شده و اجمالش اينکه سه قسم سجده داريم سجده عبوديت مختص‌ّ بذات اقدس حق است و بر غير او شرک و کفر است و سجده تواضع در شرايع سابقه جايز بود مثل سجده يعقوب و پسران او از براي يوسف وَ خَرُّوا لَه‌ُ سُجَّداً يوسف آيه 101 ولي در شريعت مطهّره ممنوع است و لو معمول بسياريست در مقابل سلاطين و بسياري از عوام در اماکن مشرفه مقابل مراقد مطهّرة و سجده اطاعت و فرمان‌بري مثل سجده ملائکه بر آدم زيرا اولا خداوند عالم خبر داد بملائکه اينکه آدم خليفة اللّه است که فرمود:
إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً بقره آيه 28 و اينکه نه مخصوص بآدم باشد بلکه در زمين تا قيام قيامت بايد خليفه باشد که اوّل آنها آدم بود و آخر آنها حضرت بقيّة اللّه و معناي خليفه وجوب اطاعت است چنانچه اطاعت خدا واجب است
جلد 12 - صفحه 367
اطاعت خليفه خدا هم واجب است که اطاعت اولي الامر را قرين اطاعت خود و رسول قرار داده و شيطان زير بار اطاعت آدم و جميع خلفاء اللّه نرفت و از اينکه جهت کافر شد.
فَسَجَدُوا إِلّا إِبلِيس‌َ کان‌َ مِن‌َ الجِن‌ِّ که جن از آتش خلق شده‌اند و آنها هم مؤمن دارند هم کافر کفّار آنها جهنم مي‌روند که ميفرمايد:
وَ لَقَد ذَرَأنا لِجَهَنَّم‌َ کَثِيراً مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ اعراف آيه 178 اما مؤمنين آنها بهشتي دارند مناسب خود غير از بهشت انس فَفَسَق‌َ عَن أَمرِ رَبِّه‌ِ فسق خروج از طاعت و سرکشي است أَ فَتَتَّخِذُونَه‌ُ وَ ذُرِّيَّتَه‌ُ أَولِياءَ و اطاعت و عبادت آنها را ميکنيد که ميفرمايد:
أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ أَن لا تَعبُدُوا الشَّيطان‌َ إِنَّه‌ُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ يس آيه 60 من دوني و اطاعت خداي متعال را نمي‌کنيد وَ هُم لَکُم عَدُوٌّ عداوت شيطان با ذريه آدم ابين من الشمس است و در چند موضع قرآن بيان شده بِئس‌َ لِلظّالِمِين‌َ بَدَلًا چه ظالم بدين باشد يا ظالم بغير يا ظالم به نفس تمام اطاعت شيطانست.